Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła – CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ – Rozdział III

Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła

CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ

W obronie papieży, którzy rzekomo pobłądzili w sprawach Wiary

ROZDZIAŁ III

O Syrycjuszu, Innocentym i siedmiu innych papieżach

Czternastym spośród papieży, którym zarzuca się błąd przeciw wierze, jest Syrycjusz, którego Jan Kalwin oskarża o odstępstwo, ponieważ w liście do Hiszpanów nazywa związek małżeński nieczystym1. Kalwin jednak, jak to ma w zwyczaju, bezczelnie kłamie. Syrycjusz bowiem nie nazywał nieczystym autentycznego związku prawowitych małżonków, lecz związki nieprawe, których uczestnicy, odbywszy publiczną pokutę, wracają do wspólnego pożycia, z powodu którego ją odbywali. Nikt nigdy nie odbywał pokuty za pozostawanie w prawowitym związku małżeńskim.

Piętnastym papieżem, który rzekomo pobłądził, jest Innocenty I, w którego biografii autorzy Centurii dopatrują się poważnego odstępstwa, ponieważ nakazał2, aby konsekrowanej dziewicy, już obleczonej w welon, a która wejdzie w związek małżeński lub dopuści się nierządu, należało odmówić prawa do pokuty, dopóki żyje mężczyzna, z którym zgrzeszyła3. Wydaje się bezecnością, by nie rozgrzeszać niewiasty w opisanej wyżej sytuacji, zanim ten, który ją uwiódł, nie umrze. Ponadto, w liście 18, napisał do Antiochenusa w Aleksandrii, że chrzty udzielane przez arian są z pewnością ważne, lecz nie przekazują łaski Ducha Świętego, ponieważ są odłączeni od Kościoła. Wyglądałoby zatem, że zawarte jest tu założenie, iż sakramentalna skuteczność chrztu zależy od prawości jego szafarza, a stoi to w sprzeczności z przyjętym powszechnie nauczaniem Kościoła. Co więcej, Innocentemu zarzuca się, że nauczał4, iż kapłanem nie może zostać człowiek, który przyjmuje za żonę wdowę, Mojżesz bowiem w Księdze Kapłańskiej nakazał, by kapłan przyjmował za żonę dziewicę; jak gdyby chrześcijan wciąż wiązały rozstrzygnięcia prawne Starego Testamentu.

Odpowiadam: Po pierwsze, Innocenty stwierdził, że rozgrzeszenia nie powinno się udzielać tym dziewicom konsekrowanym, które nie chcą zaprzestać cudzołożnego pożycia; można go udzielić dopiero po śmierci cudzołożnika – i to jest w najwyższym stopniu sprawiedliwe. Ci, którzy uparcie trwają w grzechu, nie powinni być przez Kościół rozgrzeszani.

Odpowiadam na drugi zarzut: Innocenty mówi o tych, którzy zostali przez heretyków ochrzczeni lub wyświęceni, a dotkniętych tą samą co szafarze sakramentu herezją. Ci ważnie otrzymują sakramentu chrztu lub święceń, nie otrzymują jednak łaski Ducha Świętego, który nie może być w heretyku obecny. Jeśli chodzi zaś o kwestię święceń: ci, którzy zostają wyświęceni przez heretyków, nie tylko pozbawieni są łaski Ducha Świętego, lecz również prawa do sprawowania władzy święceń. Biskup udzielający święceń traci to prawo ze względu na przylgnięcie do herezji; nie może też udzielać tego, czego sam nie ma5.

Teraz odpowiadam na trzeci argument: Innocenty nie chciał powiedzieć, abyśmy byli związani przepisami żydowskimi; raczej argumentował poprzez analogię, wskazując na obieranie lepszej cząstki w zakresie omawianego zagadnienia. Kapłanów Starego Testamentu obowiązywał Boży zakaz pojmowania za żony wdów. Zatem o ileż bardziej od kapłanów Nowego Przymierza Kościół powinien wymagać, by nie pojmowali za żony wdów – ze względu na doskonałość chrześcijańskiego kapłaństwa.

Szesnastym z atakowanych papieży jest Celestyn I, o którym Laurenty Valla w swej declamatione de falsa donatione Constantini twierdzi, że zarażony został herezją nestoriańską. Lecz twierdzenie Laurentego jest fałszywe, jako że nie tylko nigdy nie udokumentowano, aby przylgnął do herezji. Co więcej, to właśnie Celestyn w szczególnie mocnych słowach potępiał odstępstwo Nestoriusza; wynika to jasno z pism Prospera z Akwitanii6, jak również całego soboru efeskiego. Valla pomylił się, ponieważ istniał inny Celestyn, pelagiański heretyk, który dzielił z nestorianami wiele przekonań.

Siedemnastym spośród papieży, którym stawia się zarzut odstępstwa od wiary, jest Leon I, który stwierdził, że kobiety, których mężowie według ich przekonania nie żyją lub nie powrócą z niewoli, nie grzeszą wchodząc w nowy związek małżeński; niemniej jednak, jeśli pierwszy mąż wróci, są obowiązane do niego powrócić. Jeśli jednak ich mężowie nie chcą ich przyjąć, nie są do „odnowienia” związku zobowiązane7. Sformułowany zarzut zawiera dwa błędy. Pierwszy polega na twierdzeniu, że kobieta nie grzeszy, jeśli pobiera się z kimś innym niż jej prawowity mąż, gdy sądzi, że żyje on, lecz nigdy nie powróci; drugi dotyczy twierdzenia, że niewiasta może nadal żyć z drugim mężem, jeśli pierwszy nie chce jej na powrót przyjąć. Autorzy Centurii wypowiadają się na temat tego błędu w obfitości8.

Odpowiadam: papież Leon nie pobłądził w żadnej z powyższych kwestii. Gdy mówi bowiem, że niewiasta nie grzeszy zawierając związek małżeński, gdy jej pierwszy mąż wciąż żyje, ma na myśli wyłącznie taką kobietę, która zawiera nowy związek będąc przekonana, że jej pierwszy mąż nie żyje – papież w elokwentny sposób to wyjaśnia. W przypadku niewiasty, która zawiera nowy związek w przekonaniu, że jej mąż nigdy nie powróci, Leon I nie rozstrzyga, czy postępując w ten sposób grzeszy, ponieważ uznaje, że sprawa jest zupełnie jasna: bez wątpienia czyniąc tak popełnia grzech. Gdy twierdzi jednak, że kobieta winna wrócić do swego pierwszego męża, jeśli on tego chce, jednocześnie rozumie przez to, iż mąż winien wrócić do niewiasty, jeśli ona sobie tego życzy, nawet jeśli z innych przyczyn to mu się nie uśmiecha. Mąż i żona są w tej sprawie równi. A zatem, jeśli jedno z małżonków życzy sobie powrotu do pożycia małżeńskiego, druga strona jest obowiązana temu życzeniu zadośćuczynić; jeżeli jednak żadna ze stron nie chce wracać, małżonkowie mogą pozostać w separacji, jeśli chodzi o pożycie małżeńskie; to jedyne, na co przyzwolił św. Leon. Nie wynika z tego, że kobieta może żyć nadal z drugim mężem, bo w tym samym miejscu papież Leon jasno stwierdza, że pierwsze małżeństwo jest nierozerwalne, choć musi przybrać inną formę, podczas gdy drugie może zostać rozwiązane, bowiem nie może być prawdziwym małżeństwem.

Osiemnastym papieżem, który spotyka się z zarzutem herezji, jest Gelazy. Autorzy Centurii przypisują mu dwie opinie, które kłócą się z doktryną katolicką9. Jedna wyrażona została w dziele przeciw Eutychusowi, w którym znajduje się stwierdzenie, że w Najświętszym Sakramencie na równi z Ciałem Chrystusa obecny jest chleb. Druga opinia głosi (powołując się na Gracjana), że nie wolno przyjmować Eucharystii pod jedną tylko postacią, gdyż dopuszczamy się w ten sposób wielkiego świętokradztwa10. A zatem albo Gelazy popełnił w owych dwóch kwestiach błąd – albo błądzą ci, którzy podążają za nauczaniem odmiennym.

Odpowiadam na pierwszy zarzut: autorem wspomnianej pozycji nie jest papież Gelazy. Napisał ją albo Gennadiusz, który zaadresował dzieło pod takim tytułem do papieża Gelazego, lub Gelazy Cezar, biskup, którego św. Hieronim przywołuje pod koniec swego Katalogu pisarzy kościelnych. Papież Gelazy, jak podaje Tritemiusz, napisał pięć dzieł skierowanych przeciw Eutychusowi; to, którego autorstwo mu się zarzuca, stanowi ledwie jedno dzieło i to skąpe w treść. Co więcej, jego autor obiecuje, że odwoła się do nauczania niemal wszystkich ojców Kościoła dotyczącego Wcielenia Pana Jezusa; odwoławszy się zaś do piętnastu greckich ojców Kościoła, powołuje się ledwie na dwóch łacińskich – świętych Ambrożego i Damazego. Pomija zaś Cypriana, Hilarego, Hieronima, Augustyna, Innocentego, Leona, Prospera i podobnych, których papież Gelazy nigdy nie pomijał; więcej: nie pomijał ich nigdy żaden autor łaciński. Okazuje się zatem jawnie, że autor należał do tradycji wschodniej, nie zaś zachodniej. Na drugi zarzut odpowiadam następująco: Gelazy mówi w owym kanonie jedynie o sprawującym ofiarę kapłanie, który nie może przyjąć Eucharystii pod jedną tylko postacią nie dopuszczając się tym samym świętokradztwa; sprawowałby bowiem ofiarę niedoskonałą.

Dziewiętnastym spośród papieży oskarżanych o odstępstwo od wiary jest Anastazy II, któremu zarzuca się trzy błędy. Pierwszy z nich: komunikował się z Fotynem [z Sirmium], który pozostawał w łączności z heretykiem Akacjuszem – bez pośrednictwa soboru skupiającego biskupów oraz innych duchownych całego Kościoła. Drugi z rzekomych błędów Anastazego II: zamierzał potajemnie powołać z powrotem na stanowisko Akacjusza, którego Feliks i papież Gelazy potępili. Trzeci zarzut: uznał ważność chrztów oraz święceń udzielanych przez wspomnianego Akacjusza; ze względu na wymienione wyżej błędy i grzechy Anastazy miał natychmiast umrzeć w zesłanej zrządzeniem Bożym epidemii dżumy. O powyższych zdarzeniach pisze nie tylko autor Liber Pontificalis, lecz powtarza je za nim również Tilman Hesh11, a nawet Gracjan12, oraz autorzy Centurii13.

Odpowiadam: Stwierdzenie, że Anastazy chciał przywrócić Akacjusza na urząd, to wierutne kłamstwo. Możemy uznać to za pewne w oparciu o świadectwo Ewagriusza14 oraz Nicefora15, jak również Liberatusa. Akacjusz zmarł za pontyfikatu papieża Feliksa, którego od Anastazego dzieliło jeszcze dwóch papieży. Jak zatem Anastazy miałby chcieć przywrócenia na stolicę biskupią kogoś, kto od dawna już nie żył? Niektórzy twierdzą jednak, że przynajmniej chciał przywrócić imię Akacjusza do łask. Przetrwał jednak do czasów dzisiejszych list skierowany przez papieża Atanazego do noszącego to samo imię cesarza, w którym prosi imperatora o wydanie nakazu milczenia w Kościele na temat Akacjusza, który został jak najsprawiedliwiej potępiony przez jego poprzednika, papieża Feliksa. To, co twierdzi Gracjan (mianowicie, że Anastazy pobłądził uznając za ważne sakramenty chrztu i święceń udzielane przez Akacjusza16), nie świadczy o odstępstwie Anastazego, lecz o braku doświadczenia Gracjana. Któż nie wie, że katolicy są przez heretyków chrzczeni ważnie; podobnie zaś uzyskują od nich ważny sakrament święceń – nawet jeśli udzielający sakramentu biskup byłby w chwili udzielania święceń heretykiem i nadal nim pozostawał?

Otóż zarzut związany z Fotynem jest najprawdopodobniej kłamliwy, podobnie jak przywrócenie do łask Akacjusza; jednak nawet jeśli byłyby prawdziwe, czy ze względu na nie Anastazy przestałby być katolikiem? Albo czyż Najwyższy Pasterz nie ma prawa udzielić rozgrzeszenia [uprzednio] ekskomunikowanemu bez udziału soboru skupiającego wszystkich biskupów, kapłanów oraz innych przedstawicieli duchowieństwa? Dodatkowo podawany argument o tym, że papież Anastazy padł martwy jak rażony piorunem wskutek zesłanej z Nieba zarazy, wydaje się mieć źródło w fakcie, że, jak donoszą historycy, heretycki cesarz Anastazy zmarł w owym czasie wskutek uderzenia piorunem17. Analogiczny przebieg wypadków w odniesieniu do papieża Anastazego należy bez cienia wątpliwości między bajki włożyć.

Dwudziestym spośród atakowanych papieży jest Wigiliusz. Liberatus donosi w XXII rozdziale swego brewiarza, że Wigiliusz napisał do cesarzowej Teodory oraz innych heretyków list, utwierdzający ich w ich odstępstwie i ogłaszający potępienie wszystkich, którzy wyznają, że w Chrystusie są dwie natury.

Odpowiadam: Wielu uznaje, że heretycy wypaczyli ów cytat z Liberatusa, ponieważ zdaje się stać w sprzeczności z tym, co mówi Pontyfikał. Ale jako że w dziele Liberatusa nie uświadczymy ani śladu wypaczeń, a w istocie jej treść nie kłóci się wcale z Pontyfikałem, musimy udzielić innej odpowiedzi. Twierdzę zatem, co następuje: Wigiliusz faktycznie napisał wspomniany list, w którym napiętnował wiarę katolicką, przynajmniej z zakresie zewnętrznego jej wyznawania, lecz w niczym nie burzy to faktu papieskiej nieomylności. Wigiliusz uczynił to bowiem za życia papieża Sylweriusza, gdy sam pozostawał antypapieżem. Dwie osoby nie mogą być bowiem prawowitymi papieżami w jednym momencie, a w owym czasie pewnym było dla wszystkich, że prawdziwym namiestnikiem Chrystusowym jest Sylweriusz, choć przebywał na wygnaniu.

Musi być nam wiadome, że heretyk Antemiusz został złożony z urzędu biskupa Konstantynopola przez papieża Agapita. Ówczesny cesarz [Justynian] domagał się od Sylweriusza, następcy Agapita, by przywrócił Antemiusza na urząd. Gdy Sylweriusz odmówił, Wigiliusz, podówczas archidiakon, obiecał cesarzowi, że on to uczyni, jeśli zostanie papieżem; cesarz zareagował natychmiastowo: nakazał swemu generałowi imieniem Belizariusz usunięcie świętego Sylweriusza ze Stolicy Piotrowej i wygnanie go; w jego miejsce kreował papieżem (a raczej antypapieżem) Wigiliusza. Nie dziwiłoby, gdyby w owym okresie Wigiliusz błądził w sprawach wiary, a nawet był wprost heretykiem. Niemniej jednak już jako prawowity papież nie ogłosił niczego przeciwnego wierze, nie charakteryzował go również duch heretycki. Faktycznie napisał ów nikczemny, niegodny chrześcijanina list; niemniej jednak nie potępił w nim otwarcie wiary katolickiej, nie wykazał się duchem heretyckim, lecz działał pobudzony tajoną żądzą władzy, o czym dokładnie mówi we wspomnianym wyżej cytacie Liberatus; to samo wynika z lektury samego listu Wigiliusza. Pisze on w nim, że należy zachować ostrożność, tak by nikt o istnieniu listu się nie dowiedział i aby przez pewien czas pozostał on w sekrecie. Wigiliusz znalazł się z powodu swej wybujałej ambicji na wąskiej i niebezpiecznej ścieżce. Nie głosił otwarcie herezji z obawy przez Rzymianami, którzy nigdy nie znieśliby odstępcy zasiadającego na stolicy Piotrowej. Z drugiej strony nie wyznawał publicznie wiary katolickiej z obawy przed heretycką cesarzową, której knowania przyniosły mu [domniemany] pontyfikat. Wykoncypował zatem plan polegający na tym, iż w Rzymie będzie odgrywał katolika, a jednocześnie jego listy miały na cesarzu wywrzeć wrażenie, jakby był heretykiem.

Zdarzyło się niedługo później, że Sylweriusz umarł, Wigiliusz zaś, do owej pory pozostający w schizmie, został jedynym i prawowitym papieżem – pewność tego faktu potwierdza przyjęcie i potwierdzenie go przez duchowieństwo i lud rzymski.

Od tamtej pory nie da się wskazać w nauczaniu Wigiliusza ani błędu, ani żadnego jego pozoru; widzimy zamiast tego niewzruszoną stałość w wyznawaniu prawdziwej wiary aż do, jak miało się okazać, męczeńskiej śmierci. Razem z godnością papieża otrzymał bowiem stałość w wierze i z marnej plewy stał się niewzruszoną skałą. Gdy cesarzowa Teodora, polegając na tajnej korespondencji, jak również obietnicy Wigiliusza, spytała go, czy zgodnie z danym słowem przywróci wspomnianego wyżej Antemiusza do godności patriarchy, Wigiliusz odpisał, że złożył obietnicę pochopnie i składając ją, zgrzeszył. Nie może zatem dotrzymać danego słowa, gdyż w ten sposób dodawałby do jednego grzechu kolejny. Z tego powodu cesarzowa, wpadłszy w gniew, zesłała go na wygnanie, gdzie, torturowany, ostatecznie wyzionął ducha. Świadczy o tym nie tylko Pontyfikał; również Paweł Diakon wspomina o tym w biografii Justyniana, podobnie jak autorzy De gestis Francorum18. Nawet sami autorzy Centurii19, podobnie jak cytowany wcześniej Liberatus, piszą, że Wigiliusza w późniejszym okresie życia spotkały dotkliwe cierpienia z powodu opierania się tej właśnie herezji, którą w tajemny sposób uprzednio wspierał.

Co więcej: po śmierci Sylweriusza Wigiliusz był prawdziwym i świętym papieżem, jak świadczą wszyscy jego współcześni, którzy o nim pisali. Przywołajmy słowa papieża Grzegorza I: „Należy przywołać pamięć papieża Wigiliusza, ustanowionego następcą św. Piotra w królewskim mieście; tego, który ogłosił potępienie cesarzowej Teodory”20. Kasjodor pisze: „Jest pewne, że Orygenes został potępiony przez błogosławionej pamięci papieża Wigiliusza”21. We wstępie do Dziejów Apostolskich Arator umieszcza na początku dedykację: „Świętemu, błogosławionej pamięci, apostolskiemu – papieżowi Wigiliuszowi, pierwszemu spośród kapłanów na okręgu ziemi”. Jest też pewne na podstawie Ewagriusza, że nauka piątego soboru powszechnego została potwierdzona przez Wigiliusza; sobór ów zaś potępił herezję wyznawaną przez cesarzową Teodorę, o sprzyjanie której oskarżali Wigiliusza jego przeciwnicy22.

Można przypuszczać, że przywoływany przez Liberatusa list Wigiliusza został sfabrykowany przez heretyków. Co więcej, Liberatus być może dał posłuch fałszywym pogłoskom szerzonym przez heretyków. Fakt, że sfałszowali oni list papieża Wigiliusza do Teodory i Justyniana można stwierdzić na podstawie wskazówek zawartych w XIV dokumencie szóstego soboru; jakakolwiek jednak byłaby prawda w tym zakresie, wystarczy nam pewność, że od chwili, gdy stał się prawdziwym papieżem, nie popełnił żadnego błędu przeciw wierze.

Dwudziestym pierwszym spośród następców świętego Piotra, któremu zarzuca się odstępstwo, jest święty Grzegorz I. Durandus oskarżył go o błąd polegający na zezwoleniu w liście23 na to, by kapłani niebędący biskupami udzielali sakramentu bierzmowania – prawo Boże zaś zezwala na szafowanie nim wyłącznie biskupom. Na podstawie tego cytowanego dokumentu Grzegorza Adrian twierdzi, że papież może zbłądzić, gdy definiuje dogmaty wiary24.

Odpowiadam: Po pierwsze, to nie święty Grzegorz pobłądził, ale raczej Durandus i Adrian. Albowiem sobór florencki w dekrecie adresowanym do Ormian, podobnie jak sobór trydencki w ostatnim kanonie swej siódmej sesji, nauczają, że biskup jest zwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania. Wynika stąd logiczny wniosek, że nadzwyczajnym jego szafarzem może być nawet kapłan biskupem niebędący. Co więcej, św. Grzegorz nie wydał w tej sprawie żadnego dekretu, lecz przyznał pewnym konkretnym kapłanom prawo, by w razie nieobecności biskupów mogli udzielać sakramentu bierzmowania. Zatem jeśli nawet św. Grzegorz pobłądziłby w tej kwestii, nie był to błąd doktrynalny, lecz dotyczący konkretnego przykładu lub faktu. Św. Grzegorzowi I fałszywie przypisuje się jeszcze jeden błąd, który omówimy przy opisie zarzutów stawianych Grzegorzowi III.

Dwudziestym drugim spośród atakowanych papieży jest Bonifacy V, którego autorzy Centurii potępiają jak najsurowiej25, gdyż miał nauczać, iż Chrystus uwolnił nas wyłącznie od grzechu pierworodnego26. Odpowiadam: Autorzy Centurii sami dodali słowo „wyłącznie”. Bonifacy mówi bowiem: „Zatem śpieszcie uznać Tego, Który was stworzył, Który tchnął w was życie, Który wysłał Swego jednorodzonego Syna dla waszego zbawienia, tak by uwolnił was od grzechu pierworodnego”. Powodem, dla którego nie powiedział o innych grzechach, jest to, że grzech pierworodny jest głównym spośród dotykających człowieka i to przede wszystkim w celu zniszczenia tego grzechu Chrystus poniósł śmierć. Dlatego w pierwszym rozdziale Ewangelii św. Jana czytamy słowa św. Jana Chrzciciela: „Oto Baranek Boży, oto który gładzi grzech świata” [J 1, 29]. Po grecku słowa te brzmią: „τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου”, a grzech świata oznacza właśnie grzech pierworodny, ponieważ to on jako jedyny dotyka świata w sposób tak powszechny. Wielu bowiem nie ma żadnych innych grzechów – na przykład wszystkie dzieci [które nie doszły jeszcze do używania rozumu – przyp. Red.].

1Institutes, lib. 4, ch. 12 §24.

2Epist.2, cap.12.

3Cent. 5, cap. 10.

4Epistle 22, ch. 1.

5See the Glossa, 1, quaest. 1, can. Arianos.

6Chronicus anni CCCXXXI.

7Epist. 79 ad Nicetum.

8Cent. 5, ch. 10, in vita Leonis I.

9Cent. 5, ch. 4, de coena Domini; cap. 10 in vita Gelasii.

10De consecrate., dist. 2, canon.

11De Ecclesia lib. 1, cap. 9.

12Can. Anastasius, dist. 19.

13Cent. 6, cap. 10, in vita Anastasii.

14Lib. 3, cap. 23.

15Lib. 15 and 17.

16Canon. Ita Dominus, rozróżnienie 19.

17Beda, Cedrenus, Zonaras i Paweł Diakon.

18De gestis Francorum lib.. 2, ch. 32.

19Cent. 6, cap. 10, in vita Vigilii.

20Lib. 2, epist. 36 ad Episcopos Hyberniae.

21Lib. de divinis lectionibus, cap. 1.

22Lib. 4, cap. 37.

23Lib. 3, epistle 26 to John the Bishop of Caralitanum.

24W kwestii: De Confirmatione, ostatni artykuł.

25Cent. 7, ca. 10.

26Epistle to King Edwin of England, c.f. Bede, lib. 2, Hist. Anglorum, cap. 10.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *