Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła – CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ – Rozdział V

Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła

CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ

W obronie papieży, którzy rzekomo pobłądzili w sprawach Wiary

ROZDZIAŁ V

O siedmiu kolejnych papieżach

Dwudziestym czwartym spośród papieży posądzanych o odstępstwo od wiary jest św. Marcin I, którego autorzy Centurii1 oskarżają o nauczanie, że kapłanom i diakonom, którzy dopuścili się ciężkich przewinień już po otrzymaniu święceń, nie należy udzielać rozgrzeszenia2, co wygląda na odmianę nowacjanizmu.

Odpowiadam: papież Marcin nie mówił o przebaczaniu grzechów, lecz o przywracaniu do godności w Kościele. Chciał, by kapłani i diakoni dopuszczający się ciężkich grzechów zostali wydaleni ze stanu duchownego, a gdyby się opamiętali i starali o wybaczenie, by rozgrzeszano ich, lecz nie przywracano na stanowiska kościelne; podobnie nauczają wszyscy ojcowie Kościoła.

Dwudziestym piątym spośród oskarżonych jest papież Grzegorz III, któremu autorzy Centurii stawiają następujące zarzuty: Po pierwsze, że nakazał, by wszystkim wyświęconym przez kogokolwiek innego niż osobistych wysłanników papieża udzielać święceń ponownie3. Ale jest to wierutne kłamstwo. Grzegorz III nakazał jedynie, by wyświęcać ponownie tych, którzy nie zostali wyświęceni przez prawdziwych biskupów.

Po drugie papież Grzegorz bywa oskarżany, w innym liście do św. Bonifacego, o to, że zezwolił, by mężczyzna poślubił inną kobietę niż żona, gdyby ze względu na jakąś chorobę jego własna żona nie może spełniać powinności małżeńskiej. Zapis na ten temat znajdujemy także u Gracjana4. Świętego Grzegorza Wielkiego oskarżano o ten sam błąd na podstawie listu skierowanego przezeń do Augustyna z Canterbury, w którym znajdujemy słowa identyczne z powyższymi.

Odpowiadam: po pierwsze należy z bezbrzeżnym zdumieniem odnotować fakt, że powyższe za odstępstwo uważają luteranie, skoro Luter nauczał dokładnie tego samego, jak wykazuje Jan Cochlaeus5. Z kolei twierdzę, że papież Grzegorz nie miał na myśli żadnego upośledzenia umysłowego, ale trwałą i mającą naturalne przyczyny impotencję, przez którą kobieta staje się niezdolna do małżeństwa. Podobne związki, jeśli zawarte w dobrej wierze, nie są za małżeństwa uznawane i rozwiązuje się je wyrokiem Kościoła, o czym świadczą dekrety papieskie6; podobnie odpowiada na ten zarzut Glossa7.

Ale dla zaprzeczenia powyższemu podaje się argument, że papież Grzegorz zdaje się sądzić, że pierwsze małżeństwo jest ważne i nie zostaje rozwiązane, lecz drugie jest mu jakby przydane. Pisze, że mąż nie powinien odmawiać pierwszej żonie utrzymania, to jest: winien nadal utrzymywać ją i dostarczać jej środków do życia jako żonie. A zatem można by za Glossą8 twierdzić, że papież mówi o każdym rodzaju ułomności i zgadza się na zawarcie małżeństwa z drugą kobietą nie jakoby miało to być sprawiedliwe, lecz oceniając to jako mniejsze zło. Zdaje się bowiem, że lepiej, jeśli ktoś ma jedną konkubinę, niż zadaje się z licznymi nierządnicami. Być może też papież pomylił się wskutek niewiedzy. Nie przeczymy jednak, by nie mogło się to zdarzyć papieżom, gdy nie definiują czegoś jako de fide, lecz jedynie przekazują innym swoją opinię. W cytowanym liście mamy do czynienia chyba właśnie z tym przypadkiem. Musimy też odnotować, że Grzegorz I reprezentował odmienne niż Grzegorz III stanowisko i dlatego nie znajdujemy go w dziełach św. Grzegorza, jedynie zaś w dokumentacji soborów. Dlatego postanowienia soboru rzymskiego dotyczące tego, komu zakazuje się zawierania małżeństwa z tytułu zbyt bliskiego pokrewieństwa, przypisuje się Grzegorzom pierwszemu i trzeciemu, podczas gdy jedynym ich autorem mógł być Grzegorz III. Wynika to jasno z zapisanych w na początku i końcu dokumentacji soboru imion cesarzy.

Dwudziestym szóstym papieżem, któremu stawia się zarzut odstępstwa od Wiary, jest Mikołaj I, potępiony przez pewną grupę, ponieważ nauczał, że chrzest udzielony w imię Chrystusa, bez wspominania o trzech Osobach Boskich, jest ważny9. Stoi to w sprzeczności nie tylko z nakazem ewangelicznym, ale z dekretami innych papieży, mianowicie Pelagiusza i Zachariasza, którzy potępili udzielanie chrztu jedynie w Imię Chrystusa, nie zaś w wymienionych z imion Ojca, Syna i Ducha Świętego; jak jasno świadczy o tym to samo źródło10. Nie można też odpowiedzieć na to, że do czasu panowania Mikołaja I nie określono jeszcze, czy chrzest jest ważny, jeśli został udzielony jedynie w imię Chrystusa; określił to bowiem sobór angielski, którego ustalenia potwierdził papież Zachariasz, poprzednik Mikołaja11.

Odpowiadam: wypowiadając się na temat chrztu papież Mikołaj nie definiował kwestii dogmatycznej; wyrażał jedynie mimochodem swoją opinię jako prywatny teolog. To bowiem, czego zamierzał nauczać wygłaszając uwagę na temat chrztu, dotyczyło zadanego mu pytania o szafarza tego sakramentu. Odpowiedziawszy zatem na pytanie i stwierdziwszy, że chrzest jest ważny, nawet jeśli udziela go żyd lub poganin (a tego zasadniczo dotyczyło pytanie), dodał na marginesie, że chrzest jest ważny niezależnie od tego, czy udziela się go w imię Trzech Osób Trójcy Świętej czy też jedynie Chrystusa. Powołał się przy tym na opinię św. Ambrożego12. Wedle mego osądu opinia ta jest fałszywa, lecz nie heretycka. W tej kwestii nie pojawiła się definitywna odpowiedź urzędu nauczycielskiego, ojcowie Kościoła zaś różnili się w opiniach.

Przeszkody nie stanowią również kanony Pelagiusza i Zachariasza. Po pierwsze Pelagiusz niczego nie zdefiniował, lecz jedynie jako prywatny nauczyciel podzielił się swą opinią w liście do Gaudentego. Co więcej, sprawa kanonu Zachariasza jest wysoce niejasna. Po pierwsze: Gracjan cytuje list Zachariasza do Bonifacego, w którym umieszcza kanon, lecz podobnej opinii nie znajdujemy w listach Zachariasza do Bonifacego ocalałych w dokumentacji soborów.

Z kolei wspomnijmy o tym, że św. Beda w swojej Historii nie wspomina o tym spośród angielskich soborów, choć zawsze wymienia wszystkie inne. Powiedzmy nawet więcej: sam Beda idzie za odmienną od przyjętej powszechnie opinią13, przyjmuje bowiem zdanie Ambrożego o ważności chrztu udzielanego jedynie w imię Chrystusa. Niemniej jednak nie mógłby zignorować dekretu angielskiego soboru, gdyby faktycznie do niego doszło (jak twierdzi Zachariasz), ponieważ żył w tym samym co on czasie, a umarł później niż Zachariasz. Nie wydaje się w najmniejszym stopniu wiarygodne, by Beda chciał przeczyć ustaleniom soboru, który odbył się w jego własnym kraju i został potwierdzony przez Stolicę Apostolską.

Niemniej jednak, jeśli zaufamy autorytetowi soboru angielskiego oraz Zachariasza, możemy odpowiedzieć na zarzut na dwa sposoby. Po pierwsze argumentujemy za św. Piotrem Lombardem: na soborze owym zdefiniowano jedynie, że chrzest jest nieważny bez wezwania trzech Osób Boskich. Niemniej jednak nie orzeczono, czy każdą z Osób należy wymienić z imienia, a zatem kanon ten nie sprzeciwia się opinii Ambrożego i Mikołaja, którzy nauczali, że wystarczy implicite wspomnieć trzy Osoby wymieniając tylko Imię Chrystusa14. Św. Bernard rozumiał ów kanon soboru w ten sam sposób15, podobnie jak Hugon ze św. Wiktora i wszyscy inni teologowie owych czasów, którzy – niezależnie od orzeczenia angielskiego soboru – nauczali, że chrzest w (samo) Imię Chrystusa jest ważny.

Po drugie można powiedzieć, że sobór angielski nie został w sposób pełny i oficjalny zaaprobowany przez Stolicę Apostolską, a zatem nie czyni to jego orzeczeń decyzjami de fide. Zachariasz bez wątpienia pochwalał angielski sobór i cytował jego dekrety na poparcie swej tezy; niemniej jednak jako papież nie zaaprobował go w sposób i z intencją potwierdzenia jego dekretów. Czym innym jest potwierdzenie przez papieża na sposób solenny dekretów soboru, czym innym zaś zalecenie czegoś, co przedstawiły do wierzenia inne sobory.

Dwudziestym siódmym papieżem, któremu zarzuca się odstępstwo, jest Stefan VI; stawiane mu zarzuty łączą się też z osobą dwudziestego ósmego papieża, Sergiusza III. Na podstawie pism Platiny oraz innych możemy z pewnością stwierdzić, że Stefan unieważnił decyzje papieża Formozusa, swego poprzednika, i rozkazał tym, którzy zostali przezeń wyświęceni, aby ponownie przyjęli święcenia. A zatem sądził, że ważność sakramentu zależy od poziomu moralnego jego szafarza – stanowi to jawny błąd przeciw Wierze. Z tego powodu papież Jan IX unieważnił później decyzje Stefana VI i potwierdził decyzje Formozusa. Lecz niedługo później Sergiusz III ponownie unieważnił decyzje Formozusa, a zatem również Jana, i przyjął rozporządzenia Stefana. Wynika stąd, że [co najmniej] jeden z tych papieży sprzeciwiał się decyzjom innych i pobłądził – jak starannie zanotowali autorzy Centurii16.

Odpowiadam: Stefan VI i Sergiusz III pobłądzili w kwestii faktów, nie zaś prawa, i dali zły przykład, lecz nie wystąpili przeciw prawdziwej wierze. Tak wygląda historia. Formozus, kardynał i biskup Porto, został zdjęty z urzędu przez Jana VIII, zdegradowany i przeniesiony do stanu świeckiego; przysiągł po tym, że nigdy nie powróci do Rzymu, ani do sprawowania godności biskupa. Wkrótce po śmierci Jana VIII jego następca, Marcin II, zwolnił Formozusa z nieopatrznie złożonej przysięgi i przywrócił do uprzednich godności. Niedługo później Formozus został wybrany papieżem. Żył jeszcze przez pięć lat.

Po nim pontyfikat objął Stefan VI, który, powodowany wielką nienawiścią względem Formozusa (albo nieświadomy lub niedowierzający temu, że papież Marcin zwolnił go z przysięgi), publicznie ogłosił na soborze biskupim, że Formozus nigdy nie był prawowitym papieżem, a zatem wszystkie jego decyzje należy uznać za nieważne. Papież Stefan zmusił wszystkich, którzy przyjęli od Formozusa święcenia, by zostali ponownie wyświęceni; tak jakby uprzednie były nieważne. Czyn ów nie spodobał się nikomu, stąd trzech kolejnych papieży: Roman I, Teodor II, a w szczególności Jan IX, zwoławszy kolejny sobór biskupi, zawyrokowali, że Formozus był prawdziwym papieżem i unieważnili decyzję Stefana VI. Potem nastąpił pontyfikat Sergiusza III, który naśladował we wszystkim Stefana VI. Szczególną wagę miało pytanie o to, czy Formozus był prawowitym papieżem. Nie przeczymy, że w takich kwestiach papieże mogą błądzić i to właśnie stało się udziałem Stefana oraz Sergiusza – pomylili się co do faktu.

Usłyszymy jednak słowa sprzeciwu: Stefan i Sergiusz nie tylko osądzili, że Formozus nie był prawdziwym papieżem, lecz nawet, że udzielone przezeń święcenia były nieważne, a to stanowi jawny błąd przeciw wierze. Nawet bowiem jeśli Formozus nie był papieżem i na zawsze pozostał zdegradowany i przeniesiony do stanu świeckiego\wydalony ze stanu duchownego, ponieważ był niegdyś ważnie wyświęconym biskupem, charakteru zaś i władzy wynikających ze święceń nie da się w żaden sposób odebrać, błędem przeciw wierze jest stwierdzenie, że święcenia udzielane przez Formozusa były nieważne.

Odpowiadam: Stefan i Sergiusz nie ogłosili żadnego dekretu, w którym uznawali za nieważne święcenia udzielane przez żadnego zdegradowanego biskupa lub imiennie Formozusa i twierdzili, że należy udzielić ich ponownie – raczej de facto nakazali ponowne ich udzielenie. Nakaz ten miał swe źródło nie w niewiedzy ani herezji – lecz z nienawiści wobec Formozusa. Zygisbert nadmienia w swej Kronice dotyczącej zdarzeń w roku 803, że Stefan VI spotkał się z zaciekłym oporem wszystkich, którzy zostali przez Formozusa wyświęceni.

Dwudziestym dziewiątym papieżem na ławie oskarżonych jest Jan XIII, zwany przez niektórych czternastym, któremu autorzy Centurii stawiają zarzut straszliwego błędu i świętokradztwa, ponieważ wbrew ustanowieniu Chrystusa zaczął „chrzcić dzwony”; ten zarzut stawiają nam często również inni heretycy. Zastanawiam się, dlaczego nie oskarżają nas też o to, że mieliśmy w zwyczaju katechizować i nauczać dzwony, tak by mogły wydzwaniać Credo! Heretycy potępiają albo samą ceremonię albo nazwę „chrzest dzwonów”. Jeśli chodzi im o samą ceremonię, dali się zwieść albo kłamią, ponieważ dzwonów w istocie nie chrzci się, lecz błogosławi i przeznacza do czczenia Boga w taki sam sposób, w jaki czyni się to z kościołami, ołtarzami, kielichami oraz innymi naczyniami liturgicznymi – jasno wynika to z Pontyfikału, który zawiera opis ceremonii błogosławieństwa dzwonów. Nie ma jednak ani słowa o chrzcie i nie występują tam słowa: „Ja ciebie chrzczę w Imię Ojca, i Syn, i Ducha Świętego”. Zamiast tego znajdujemy w Pontyfikale jedynie modlitwy do Boga, podobnie jak w przypadku wszystkich innych błogosławieństw. Jeśli heretycy potępiają nazwę „chrzest dzwonów”, niech wiedzą, że nie pochodzi ona od papieży, ale z mowy potocznej; w sposób metaforyczny odnosi się do błogosławieństwa dzwonów, ponieważ ludzie widzą, że zostają one skropione wodą święconą, a jednocześnie nadaje im się imię, które pozwala odróżnić je od innych.

Trzydziesty spośród papieży oskarżanych o odstępstwo od Wiary to Sylwester II, o którym Marcin z Opawy pisze, że parał się magią i czarnoksięstwem i został okaleczony przez diabła w bazylice Św. Krzyża w Jerozolimie. Tę relację przekazują autorzy Centurii17 oraz Tilman Hesh18. Faktem jest, że czarnoksiężnicy, podobnie jak wielka część pogan, czczą zamiast Boga czczą szatana.

Odpowiadam: Powyższe relacje to bez wątpienia bajki. Żaden autor działający w dobrej wierze nie potwierdza tych doniesień jako pewnych, grobowiec zaś Sylwestra II do dziś istnieje w bazylice laterańskiej; z inskrypcją położoną tam przez Sergiusza IV, papieża świątobliwego, jak świadczą o tym wszyscy autorzy (rozpoczął on swój pontyfikat zaledwie pięć lat po śmierci Sylwestra II). Inskrypcja określa Sylwestra mianem najlepszego z papieży. Okazją do wytworzenia historyjki o paraniu się magią jest fakt, że Sylwester był ekspertem w dziedzinie geometrii i pisał na jej temat książki. W owych czasach, na nieszczęście nie szanujących wystarczająco nauki, każdy, kto poświęcał się matematyce lub filozofii był powszechnie uznawany za maga. Zobacz też przypis Onufrego odwołujący się do Platiny.

1Cent. 7, r. 20.

2Epist. Ad Amandum.

3Cent. 8, r. 10, w życiorysie Grzegorza III.

4Kanon: Quod proposuisti, 32, pyt. 7.

5Septicpite, rozdział: De Matrimonio.

6Tit. De frigidis, cap. ex literis.

7In 20. D. can. E libellis.

8In 32 quaest. 7, can. Proposuisti.

9Jak donosi De consecr. Dist. 4, kan. A quodam Judaeo.

10Dist. 4, can. Mulsti; and can. In Synodo.

11Canon “in Synodo”, de consec. Dist. 4.

12Sententiam lib. 1, de spiritui sancto, cap. 3.

13Actor. cap. 10.

144 dist. 3.\\\\SPRAWDŹ W KSIĄŻCE

15List 340.

16Cent. 9, r. 10, w życiorysie Stefana VI, oraz: Cent. 10, r. 10 w życiorysach Jana IX oraz Sergiusza III.

17Cent. 10, r. 10.

18De Ecclesia, księga 1, r. 9.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *