BULLA QUO PRIMUM: CZY ŚW. PIUS V NADAŁ KAPŁANOM WIECZNE PRAWO ODPRAWIANIA MSZY ŚWIĘTEJ WSZECHCZASÓW?

W świecie tradycyjnych katolików w uporczywy sposób utrzymuje się pewna liczba mitów. Jednym z popularniejszych jest ten, że na mocy wydanej w roku 1570 bulli św. Piusa V Quo primum każdy katolicki kapłan rytu rzymskiego ma wieczne prawo sprawować Mszę świętą według ówcześnie promulgowanego rytu, który obecnie zwie się tradycyjną mszą łacińską, oraz że żaden kolejny papież nie ma władzy cofnąć owego zezwolenia, ani odwołać prawa nadanego przez Piusa V.
Oto, w co powszechnie wierzą ci, którzy utożsamiają się z tradycyjnym katolicyzmem, szczególnie ci spod znaku „ruchu oporu”; niektórzy integralni katolicy również padli ofiarą owego mitu, który pojawił się gdzieś około roku 1960.
Jeśli chodzi o pochodzenie owego fałszywego przekonania, nie wynika ono najprawdopodobniej z niczyjej złej woli i pragnienia oszukania bliźnich, lecz niewiedzy spowodowanej brakiem całkowitej świadomości istotnych faktów. Papieski dokument przeczytał zapewne ktoś bez znajomości używanego w nim technicznego specjalistycznego języka i dlatego wyciągnął błędny wniosek. Jednakże ze względu na to, że wniosek ów okazał się bardzo wygodny w walce z liturgiczną obrzydliwością, którą Paweł VI zatwierdził pod nazwą „nowego porządku mszy” (Novue Ordo Missae), błąd nie był właściwie przez nikogo kwestionowany i szerzy się do dziś.
Naszym zamiarem nie jest obwinianie ludzi za niegdysiejszą wiarę we wspomniany mit i szerzenie go, lecz wyjaśnić nieporozumienie i wezwać do opamiętania tych, którzy ze względu na niedbalstwo lub wygodę wciąż hołdują owemu mitowi i szerzą go – zamiast wykazać się pilnością i zbadać fakty, co dziś nie nastręcza zbyt wielkich trudności.
Przyjrzyjmy się zatem dokładnie temu, czego dotyczy kontrowersja.
PAPIEŻ PIUS V I MSZAŁ RZYMSKI PRZEZNACZONY DO UŻYTKU POWSZECHNEGO
14 lipca 1570 r. święty papież Pius V (pontyfikat 1566–1572) wydał konstytucję apostolską Quo primum, w której promulgował to, co stało się od owych czasów znane jako tradycyjny Mszał Rzymski. Papież zadekretował, co następuje:
„Ponadto, na mocy treści niniejszego aktu i mocą Naszej Apostolskiej władzy, przyznajemy i uznajemy po wieczne czasy, że dla śpiewania bądź recytowania Mszy św. w jakimkolwiek kościele, bezwzględnie można posługiwać się tym Mszałem, bez jakichkolwiek skrupułów sumienia lub obawy o narażenie się na karę, sąd lub cenzurę, i że można go swobodnie i zgodnie z prawem używać. Żaden biskup, administrator, kanonik, kapelan lub inny ksiądz diecezjalny, lub zakonnik jakiegokolwiek zgromadzenia, jakkolwiek nie byłby tytułowany, nie może być zobowiązany do odprawiania Mszy św. w inny sposób, niż przez Nas polecono. Podobnie nakazujemy i oznajmiamy, iż nikt nie może być nakłaniany bądź zmuszany do zmieniania tego Mszału; a niniejsza Konstytucja nigdy nie może być unieważniona lub zmieniona, ale na zawsze pozostanie ważna, i będzie mieć moc prawną, pomimo wcześniejszych konstytucji lub edyktów zgromadzeń prowincjalnych bądź synodalnych, i pomimo zwyczajów ww. kościołów, ustanowionych bardzo dawnym lub odwiecznym nakazem, zachowując tylko zwyczaje mające ponad 200 lat”.
Na pierwszy rzut oka wydaje się, że ci, którzy twierdzą, że Quo primum ustanawia Mszał Rzymski w kształcie ustalonym przez Piusa V po wsze czasy bez możliwości odwołania, mają rację. Papież udzielił przecie prawa używania rzeczonego mszału „po wieczne czasy” i ogłosił, że bulla „nigdy nie może być unieważniona lub zmieniona”. Wynikałoby stąd zatem, że żadna władza na ziemi nie może nigdy Mszału z roku 1570 znieść, włączając w to nawet kolejnych papieży. Stąd wynikałoby, że każde kościelne prawodawstwo, które stoi z tą zasadą w sprzeczności, takie jak Missale Romanum Pawła VI (1969) lub Traditionis custodes Franciszka (2021), w automatyczny sposób jest nieważne i nie ma mocy prawnej.
Tak brzmi popularny argument zwany „tradycyjnym”. Czy jednak jest prawdziwy? Czy w ten właśnie sposób Kościół – jego papieże, biskupi, teologowie i kanoniści – rozumieli Quo primum?
Najlepszym sposobem na dotarcie do prawdziwej odpowiedzi byłoby zbadanie przedsoborowych źródeł teologicznych, w których omawiane są kwestie świętej liturgii oraz/lub prawa kościelnego. Jeśli zwolennicy tezy o wiecznym obowiązywaniu ustaleń Quo primum prawidłowo rozumieją stosowne dokumenty magisterium Kościoła, z pewnością jakiś papież, biskup, teolog lub kanonista potwierdziłby tę interpretację.
Do niedawna weryfikacja tych faktów byłaby dość trudna i czasochłonna, lecz obecnie można jej dokonać dosyć łatwo i bez nadmiernych trudności.
PRAWDZIWE ZNACZENIE SFORMUŁOWANIA „PO WIECZNE CZASY” W PRAWODAWSTWIE PAPIESKIM
W tradycyjnym podejściu Kościół rozumie wiążącą naturę bulli Quo primum inaczej niż tak wielu samozwańczych „tradycyjnych katolików” naszych czasów. Innymi słowy, rozpowszechniany obecnie mit jest w swej istocie nowinką, nie zaś tradycyjnym nauczaniem.
Na przykład amerykański teolog, Monsignor Joseph Clifford Fenton (1906–1969), zagorzały antymodernista, niedługo przed rozpoczęciem Vaticanum secundum napisał, że sobór może „zmienić dużą część rytuału Mszy” (The Virtue of Prudence and the Success of the Second Ecumenical Vatican Council, „American Ecclesiastical Review”, nr 147, październik 1962, s. 263).
Czyżby zatem sformułowanie „po wieczne czasy” nie oznaczało „odtąd na zawsze”, „bez końca”?
Podczas gdy takie jest znaczenie owego sformułowania w języku potocznym, błędem byłoby twierdzenie, że za każdym razem, gdy pojawia się ono w dokumencie kościelnym, nawet datującym się na wiek szesnasty, ma ono dokładnie to samo znaczenie, co w dzisiejszym języku potocznym. Zważywszy na to, że Quo primum dotyczy tak finezyjnego zagadnienia jak regulacje dotyczące sposobu oddawania przez Kościół katolicki czci Trójcy Przenajświętszej, nie powinniśmy dziwić się, że Kościół w kontekście ustanawiania prawa kościelnego przypisuje omawianemu wyrażeniu bardziej „techniczne” znaczenie.
Istotnie, okazuje się, że w legislacji papieskiej wspomnianego wyżej typu wyrażenie „po wieczne czasy” oznacza po prostu, że ustanawiane prawo nie ma automatycznego, że tak to określimy, „momentu wygaśnięcia” – nie oznacza jednak, że nigdy nie może zostać zmienione lub uchylone przez kompetentną władzę, to jest: przez innego (lub nawet tego samego) papieża. W kontekście Quo primum fraza „po wieczne czasy” oznacza po prostu tyle, że owa konstytucja apostolska ma moc prawną do odwołania, to jest: do chwili, gdy papież (ewentualnie) zmieni ją w przyszłości. Innymi słowy: nie jest ona tymczasowym edyktem, lecz stałym, obowiązującym w całym Kościele prawem – do chwili, gdy papież nie zdecyduje się tego stanu rzeczy zmienić.
Skąd to wiemy? Za tym stanowiskiem przemawia kilka argumentów.
Po pierwsze, nie ma powodu, by przypuszczać, że to, na co władza papieska pozwala jednemu następcy świętego Piotra, nie mogło zostać zmienione albo odwołane przez innego jego następcę, który naturalnie cieszy się tym samym rodzajem władzy. Mówimy, rzecz jasna, o kwestiach dyscyplinarnych, nie zaś o dogmatycznych. Prawdą jest, że definicji dogmatycznej, która została zatwierdzona, nie może już zmienić ani odwołać żaden papież. Dogmat dotyczy jednak tego, w co należy wierzyć, na przykład: które księgi zostały spisane pod natchnieniem Ducha Świętego, podczas gdy kwestie dyscyplinarne dotyczą tego, co należy czynić. Jest całkowicie jasne, że święta liturgia należy do kategorii dyscypliny, a zatem może podlegać zmianom (por. Pius XII, Mediator Dei, nr 53, 124).
W istocie rzeczy wydając Quo primum św. Pius V sam dokonywał zmian w świętej liturgii. Standaryzował Mszał Rzymski, tak by wszędzie, w całym Kościele, Msza odprawiała się w dokładnie taki sam sposób. Inne sposoby celebrowania Mszy zostały zakazane, choć prawodawca łaskawie uczynił wyjątek dla mszałów, które były już wcześniej w użyciu przez co najmniej dwieście lat. Dlaczegóż zatem jedynie Pius V miałby dysponować prawem lub władzą zmieniania świętej liturgii, zaś jego następcy nie?
W istocie w roku 1947 Pius XII wyraźnie wskazał, że „[j]edynie […] Najwyższemu Pasterzowi przysługuje prawo rewidowania i stanowienia przepisów o sprawowaniu kultu Bożego, oraz wprowadzania i zatwierdzania nowych obrzędów, jak również zmieniania ich, o ile to uzna za potrzebne” (Mediator Dei, nr 58).
Całkowicie zgadza się to z konstytucją św. Piusa V, w której zadekretował on, że „nawet kardynałowie Świętego Kościoła Rzymskiego” muszą być jej postanowieniom posłuszni – nie wspomniał jednak ni słowem o przyszłych papieżach, których nie miał władzy wiązać swoimi decyzjami, ani nie próbował tego uczynić. Podobnie Pius V zadekretował, że „niniejsza Konstytucja nigdy nie może być unieważniona lub zmieniona, ale na zawsze pozostanie ważna, i będzie mieć moc prawną, pomimo wcześniejszych konstytucji lub edyktów Stolicy Apostolskiej” – milczał natomiast jak zaklęty na temat przyszłych konstytucji oraz dekretów Stolicy Apostolskiej. Dlaczego św. Pius V nie wspomniał literalnie przyszłych papieży, gdyby miał konkretny zamiar ich również związać swoimi decyzjami?
POTWIERDZENIE W HISTORII KOŚCIOŁA
Fakt, że wyrażenie „po wieczne czasy” nie oznacza wiązania przyszłych papieży decyzjami poprzednika potwierdza własna praktyka Kościoła. Przyjrzyjmy się dwóm konkretnym przykładom.
Pierwszym przykładem historycznym jest kasata Towarzystwa Jezusowego, czyli zakonu jezuitów. Gdy papież Klemens XIV kasował jezuitów w roku 1773, wydał dekret, w którym ogłosił, że kasata miała „obowiązywać po wsze czasy” (perpetuoque validas) i nakazał, by „każdy pilnie przestrzegał jej postanowień teraz i w przyszłości” (bulla Dominus ac Redemptor, XXIX).
Ów dość wyraźny i zdecydowany język bulli nie powstrzymał następcy Klemensa, papieża Piusa VII, przed wycofaniem kasaty i przywróceniem zakonu jezuitów 7 sierpnia 1814 r., deklarując, że ktokolwiek poważyłby się sprzeciwić jego decyzji, „naraża się na gniew Boga Wszechmogącego oraz błogosławionych Apostołów Piotra i Pawła” (patrz: Pius VII, dekret Sollicitudo Omnium Ecclesiarum, p. 14). W kontekście jezuitów „wieczne czasy” trwały zatem jedynie około 41 lat.
Inny, bliższy współczesności przypadek, dotyczy Brewiarza Rzymskiego (Liturgii Godzin). Dwa lata przed tym, gdy św. Pius V wydał Quo primum, by uregulować porządek Mszy dla całego Kościoła łacińskiego, wydał on konstytucję apostolską standaryzującą Brewiarz Rzymski. Stosowna bulla nosi nazwę Quod a nobis, a wydana została 7 lipca 1568 roku.
Co ciekawe, w bulli zastosowany został język bardzo podobny do tego z Quo primum: promulgowany tekst Brewiarza zostaje ustanowiony „po wieczne czasy” (in perpetuum) i zakazuje komukolwiek zmieniania go pod klasyczną groźbą narażenia się „na gniew Boga Wszechmogącego oraz błogosławionych Apostołów Piotra i Pawła”.
Mimo powyższe, żaden spośród następców Piusa V nie uważał się za związanego ustaleniami Quod a nobis, a już następca Piusa V, Grzegorz XIII, był pierwszym spośród tych, którzy dokonali w Brewiarzu zmian. Możemy stąd wyciągnąć wniosek, że Pius V nie miał zamiaru, nie mając w ogóle takiej władzy, wiązać swym następców w sprawach dyscyplinarnych – niezależnie od użycia wyrażeń w rodzaju „po wieczne czasy” oraz „mocą władzy apostolskiej”.
Najgłośniejszym spośród następców Piusa V, który dokonał zmian w Brewiarzu, był Pius X, kanonizowany święty (nie żeby dodawało to jego dokumentom większego autorytetu; kanonizacja dowodzi jednak tego, że sposób, w jaki zarządzał Kościołem, podobał się Panu Bogu).
Reforma Brewiarza Rzymskiego dokonana przez św. Piusa X była głęboka, w chwili zaś, gdy została promulgowana (1911 r.), nie wszyscy byli nią zachwyceni. Niemniej jednak wygląda na to, że żaden biskup ani duchowny nie twierdził, iżby Pius X naruszył postanowienia Quod a nobis i że z tego względu reforma liturgii godzin jest nieważna i można traktować ją jako niebyłą.
Pius X nakazał reformę Brewiarza Rzymskiego dekretem Divino afflatu datowanym na 1 listopada roku 1911. Na początku święty papież oddał hołd swoim poprzednikom:
„Z uzasadnionych przyczyn ustalono dawno temu mocą dekretów rzymskich papieży, kanonów soborów powszechnych oraz praw zakonnych, że członkowie obu gałęzi duchowieństwa winni odśpiewywać lub odrecytowywać co tydzień cały psałterz. Tego samego prawa, przekazywanego od czasów najdawniejszych, sumiennie przestrzegali nasi poprzednicy, św. Pius V, Klemens VIII i Urban VIII. Obecnie psałterz również winien był odmówiony w całości w ciągu tygodnia, jednakże wskutek zmienionego stanu rzeczy odmówienie go w całości jest często utrudnione lub niemożliwe”.
Wyjaśniwszy powód wprowadzania zmian, Pius X ustanowił zreformowany Brewiarz następującymi słowy:
„Po pierwsze odwołujemy porządek psałterza w kształcie obecnym obecnie w Brewiarzu Rzymskim i całkowicie zakazujemy używania go po 1 stycznia 1913 roku. Od tego dnia we wszystkich kościołach diecezjalnych oraz zakonnych, w zakonach, kongregacjach oraz instytutach zakonnych, przez wszystkich, którzy mocą nakazu lub zwyczaju odmawiają godziny kanoniczne zgodnie z Brewiarzem Rzymskim wydanym przez świętego Piusa V i zreformowanym przez Klemensa VIII, Urbana VIII oraz Leona XIII, nakazujemy bez wyjątków stosować nowy układ psałterza, w kształcie zaaprobowanym przez nas, którego wydanie nakazaliśmy drukarni watykańskiej. Jednocześnie ogłaszamy kary przewidziane w prawie, które mają dotknąć wszystkich zaniedbujących obowiązek odmawiania co dzień godzin kanonicznych; wszyscy oni winni wiedzieć, że nie spełniają owego poważnego obowiązku, jeśli nie stosują naszej wersji psałterza.
Nakazujemy zatem wszystkim patriarchom, arcybiskupom, bisupom, opatom oraz innym dostojnikom kościelnym, nie czyniąc wyjątku nawet dla kardynałów archiprezbiterów bazylik patriarchalnych w Rzymie, by dołożyli starań, aby w naznaczonym czasie wprowadzić w podległych sobie diecezjach, kościołach oraz klasztorach psałterz zgodny z nakazanymi przez nas zasadami i rubrykami; nakazujemy również, by Psałterz ów był bez zmian używany przez wszystkich innych obowiązanych do recytowania lub śpiewania godzin kanonicznych. W międzyczasie dozwolone będzie, by każdy, włączając w to kapituły katedralne, pod warunkiem, że większość jej członków opowie się za tym rozwiązaniem, aby bezzwłocznie zacząć używać nowego porządku psałterza zaraz po jego publikacji.
Wszystko to publikujemy, ogłaszamy, nakazujemy, dekretując, że nasze niniejsze postanowienia są i będą ważne i obowiązujące zawsze, niezależnie od [innych] konstytucji apostolskich i rozporządzeń, ogólnych i szczególnych oraz wszystkiego innego, co stałoby w sprzeczności z niniejszymi ustaleniami. Niech więc nikt nie waży się podważać ani zuchwale przeciwstawiać się owej decyzji: odwołania, wycofania, zezwolenia, nakazu, przepisania, statutu, indultu, mandatu oraz woli. Gdyby jednak ktokolwiek spróbował się na to poważyć, niech wie, iż ściągnie na siebie gniew Boga Wszechmogącego oraz Jego Apostołów, świętych Piotra i Pawła”.
Oto mocne słowa! Wydają nam się znajome?
Święty papież Pius X uczynił dokładnie to, czego pseudotradycjonaliści chcieliby następcy św. Piotra zabronić: w istotny sposób zmienił Brewiarz Rzymski, mimo sformułowania „po wieczne czasy”, umieszczonego przez św. Piusa V w Quod a nobis; Pius X z dniem 1 stycznia 1913 r. całkowicie zakazał używania starszej formy brewiarza, niezależnie od wcześniejszej legislacji, zwyczaju czy tradycji; zadekretował też, by zreformowany brewiarz „był ważny i obowiązujący zawsze”. Choć Pius X nie użył sformułowania „in perpetuum”, zastosował jego odpowiednik: „semper esse ac fore”.
Pytamy więc: czy wszyscy papieże oraz sam Kościół nie rozumieli św. Piusa V? Czy wszyscy oni lekkomyślnie naruszyli to, co ów święty papież ustalił „po wsze czasy”? Czy wszyscy oni byli kryptomodernistami?
Oczywiście – nie. Odpowiedź jest znacznie prostsza: otóż pseudotradycjonaliści naszych czasów tkwią w błędzie, ponieważ pozwolili zwieść się i przyjąć uspokajającą, lecz całkowicie fałszywą narrację.
ZWYCZAJOWA FORMUŁA PRAWNA
Słowa „na wieczne czasy” to zwyczajowa formuła stosowana w prawodawstwie papieskim. To samo dotyczy akapitu zawierającego zakaz zmieniania czegokolwiek w papieskim dekrecie lub wprowadzania czegokolwiek stojącego z nim w sprzeczności. W łacińskich, a zatem oryginalnych wersjach papieskich dokumentów spotykamy formułę: “Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam”, którą często skraca się do: “Nulli ergo, etc.” – co świadczy na rzecz tezy, iż powyższe słowa stanowią konwencjonalną formułę prawną. W ten sposób kończą się setki papieskich dokumentów.
Powyższe wyrażenia były zatem standardowymi formułami końcowymi dokumentów papieskich, nadającymi bullom powagi i uroczystego charakteru oraz zakazującymi czegokolwiek stojącego z nimi w sprzeczności. Nie używał ich zatem wyłącznie św. Pius V w odniesieniu do zatwierdzanej przez siebie wersji Mszału Rzymskiego – nie miał również zamiaru twierdzić, że przyszły papież nie może jego rozporządzenia zmienić.
↓↓↓↓↓↓↓
