Ważność święceń francuskich „biskupów «konstytucyjnych»”

Książęta Kościoła katolickiego składający przysięgę wymaganą przez konkordat z roku 1801
Do dziś kontrowersje budzi zagadnienie ważności konsekracji biskupich dokonywanych przez hierarchów, którzy zaparli się jedności z Rzymem i w opozycji do papieża sprzymierzyli z rewolucyjnymi władzami politycznymi Republiki Francuskiej, tworząc tzw. „Kościół konstytucyjny”. Ci, którzy zgodnie z zaleceniem Piusa VI, odmówili złożenia wymaganej przez rewolucjonistów przysięgi, narazili się na prześladowania. Zdecydowana większość biskupów odmówiła podporządkowania się władzom cywilnym i zmuszona została do emigracji.
Po dojściu do władzy Napoleona usiłowano „zacząć wszystko od nowa”. Konkordat podpisany 15 lipca 1801 roku przez przedstawicieli Piusa VII i Bonapartego przewidywał między innymi:
„[w artykule pierwszym:] Religię katolicką, apostolską i rzymską będzie można we Francji bez przeszkód praktykować. Kult będzie miał charakter publiczny i zgodny z takimi regulacjami policyjnymi, jakie rząd uzna za konieczne dla utrzymania porządku publicznego. [Jest to praktyczna deklaracja tzw. „wolności religijnej”, tolerowania katolicyzmu na równi z innymi wyznaniami. Nie mówi się już o religii panującej].
Artykuł 2
Stolica Apostolska we współpracy z rządem określi na nowo granice francuskich diecezji [które władze rewolucyjne pozmieniały].
Artykuł 3
Jego Świątobliwość ogłosi piastującym urzędy biskupie [tzn. biskupom lojalnym wobec Rzymu; wielu z nich przebywało na emigracji], że z ufnością oczekuje on nich wszelkiego rodzaju ofiary, łącznie ze zrzeczeniem się zarządu nad diecezją.
Jeśli to wezwanie, motywowane troską o dobro Kościoła, spotka się ze sprzeciwem (jakkolwiek Jego Świątobliwość nie przewiduje żadnego/ sprzeciwu), urząd biskupa w nowo wyznaczonych granicach diecezji zostanie obsadzony w następujący sposób:
Artykuł 4
W przeciągu trzech miesięcy od ogłoszenia bulli Jego Świątobliwości pierwszy konsul Republiki wyznaczy kandydatów na arcybiskupów i biskupów nowych diecezji. Jego Świątobliwość ustanowi ich hierarchami kanonicznie, wedle form ustalonych we Francji przed zmianami rządu.
Artykuł 5
Nominacje na biskupstwa, które zostaną w przyszłości zwolnione, także leżą w gestii pierwszego konsula; inwestytury udzieli Stolica Apostolska, zgodnie z artykułem poprzedzającym.
Artykuł 6
Przed objęciem podjęciem swoich zadań biskupi złożą bezpośrednio na ręce pierwszego konsula przysięgę na wierność stosowaną przed zmianą rządu, a brzmiącą następująco:
Ślubuję przed Bogiem oraz składam przysięgę na Biblię, przyrzekając posłuszeństwo i lojalność wobec rządu ustanowionego zgodnie z Konstytucją Republiki Francuskiej. Przyrzekam również, że nie będę miał nic wspólnego z żadną grupą, zewnętrzną czy wewnętrzną, która przeciwdziałałaby pokojowi społecznemu: nie będę uczestniczył w jej obradach ani nawiązywał z nią kontaktów. Jeśli zaś dowiem się, że w mojej diecezji lub gdzie indziej zawiązuje się spisek na szkodę państwa, powiadomię o tym rząd. [Można w tym artykule upatrywać zachęty do donosicielstwa; przedstawiony tekst przysięgi przypomina ten zawarty w punkcie 21 Konstytucji cywilnej kleru z 12 lipca 1790 r.; poprzednik Piusa VII, Pius VI, wezwał duchownych do jej nieskładania lub odwołania (jeśli ktoś już ją złożył)].
Artykuł 7
Duchowni niższego szczebla złożą taką samą przysięgę na ręce władz cywilnych wyznaczonych przez rząd.
Artykuł 8
Na koniec liturgii godzin we wszystkich katolickich kościołach Francji będzie odmawiana modlitwa następującej treści:
Domine, salvam fac Rempublicam; [Boże, zachowaj Republikę;]
Domine, salvos fac Consules. [Boże, zachowaj konsulów.]
Artykuł 9
Biskupi określą na nowo granice parafii w swoich diecezjach; zostaną one zatwierdzone po uzyskaniu zgody rządu.
Artykuł 10
Biskupi będą wyznaczali proboszczów i wikariuszy. Będą mogli wybrać jedynie osoby zaaprobowane przez rząd”.
Jak komentuje to Georges Goyau, autor hasła Francuski konkordat z roku 1801 w Encyklopedii katolickiej (rok wyd. 1908): „Charakterystyczną cechą negocjacji branych jako całość jest fakt, że francuscy biskupi, czy to ci przebywający wciąż za granicą, czy ci, którzy powrócili do ojczyzny, nie byli w nich w ogóle brani pod uwagę. Konkordat w swym ostatecznym kształcie praktycznie traktował ich jako nieistniejących”.
W naszym badaniu usiłujemy odpowiedzieć na pytanie: czy Kościół uznał święcenia biskupów „konstytucyjnych”, konsekrowanych przez schizmatyckich hierarchów, którzy podporządkowali się Konstytucji cywilnej kleru, za ważne?
Aby odpowiedzieć na tak postawione pytanie, przyjrzymy się bliżej postaci Klaudiusza Le Coza, urodzonego w roku 1840. Encyklopedia katolicka (https://www.newadvent.org/cathen/09109c.htm) podaje: „w 1791 r. złożył przysięgę konstytucyjną, został wybrany schizmatyckim biskupem Ille-et-Vilaine i napisał [rozprawę] w obronie swej elekcji”. Jak wynika z danych strony rejestrującej przebieg sukcesji apostolskiej (https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/blecoz.html), Le Coz został wybrany na biskupa, będąc jeszcze świeckim. 10 kwietnia 1791 roku został konsekrowany. Zakładamy, że wcześniej – być może tego samego dnia – wyświęcono go na kapłana, taka bowiem jest wymagana droga do godności episcopusa. [Nieważności próby konsekrowania świeckiego bezpośrednio na biskupa (z pominięciem wyświęcenia go na kapłana) poświęcimy osobny materiał]. Jego, jak określa to Encyklopedia, „umiarkowanie” w rewolucyjnym zapale, spowodowało, że spędził ponad rok w więzieniu; groziła mu również deportacja. Po podpisaniu konkordatu „był jednym z biskupów «konstytucyjnych», których Stolica Apostolska, zmuszona okolicznościami, uznała; został arcybiskupem Besançon”. Nie wspomina się o tym, aby otrzymał (przynajmniej) warunkowe święcenia biskupie (oraz kapłańskie). Podobnie sprawa miała się z biskupem Ludwikiem Belmasem, który na kapłana został wyświęcony w roku 1781, a zatem przed wybuchem rewolucji. W październiku 1800 roku wybrano go na „konstytucyjnego” biskupa koadiutora diecezji (decyzją rewolucjonistów pokrywającego się z obszarem departamentu) Aude; 26 października został konsekrowany, a niespełna trzy miesiące później, po śmierci bpa Guillaume Besancela, również lojalnego wobec politycznych władz Republiki, został jego następcą (http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bbelmas.html). 30 kwietnia 1802 roku zaś, już po podpisaniu konkordatu, został biskupem Cambrai – uznawanym tym razem zarówno przez Watykan, jak władze polityczne Francji. W żadnym źródle nie ma mowy o warunkowej konsekracji Belmasa.
Spośród biskupów „konstytucyjnych” wielu nie przetrwało próby czasu rewolucji i położyło głowy pod gilotynę. Wśród nich Jan Baptysta Józef Gobel, który w ferworze mnożenia lojalnych wobec Republiki hierarchów konsekrował ich w samym 1791 roku niemal pięćdziesięciu! (https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bgobe.html) W proces kolejnych święceń biskupich zaangażowana była z początku nieliczna grupa hierarchów, większość bowiem pozostała wierna papieżowi. „Ci pierwsi”, wśród nich Talleyrand, mimo że byli jawnymi wrogami Kościoła, konsekrowali kolejnych nieposłusznych papieżowi ważnie. Potwierdzeniem niniejszej tezy są losy wspomnianych wyżej biskupów Le Coza oraz Belmasa, którzy po swoistej „normalizacji” stosunków między Francją a Watykanem, zrezygnowawszy ze swoich stanowisk na polecenie władz cywilnych, zostali na nich ponownie zainstalowani, tym razem z błogosławieństwem tronu i ołtarza.
* * *
Breve Piusa VI pt. Charitas (https://silesia.edu.pl/index.php/Papie%C5%BC_Pius_VI_-_breve_Charitas_(1791)_-_O_przysi%C4%99dze_cywilnej_kleru) mówi o biskupach działających ręka w rękę z władzami rewolucyjnymi jako o „«biskupach»”, biorąc ich w cudzysłów, co mogłoby stanowić przesłankę do stwierdzenia, że papież uważał ich konsekracje za nieważne. Uważniejsza lektura dokumentu uświadamia jednak, że Chrystusowy namiestnik traktuje ich jako biskupów „fałszywych” w tym sensie, że nielegalnie zajmujących kierownicze stanowiska w diecezjach, a konsekrowanych bezprawnie – bez jego zgody – lecz ważnie.
Dla przykładu fragment breve:
„24. […] surowo zakazujemy rzeczonemu „biskupowi” Expilly i innym niegodziwie wybranym i konsekrowanym osobom, pod groźbą kary suspensy, przyjmowania biskupiej jurysdykcji lub jakiejkolwiek innej władzy kierownictwa dusz, ponieważ nigdy takiej nie otrzymali. Nie wolno im wystawiać listów zwalniających w celu udzielania święceń. Nie wolno im też mianować, delegować lub zatwierdzać pasterzy, wikariuszy, pomocników, funkcjonariuszy lub innych osób noszących jakikolwiek tytuł, w celu opieki nad duszami i szafowania sakramentami pod jakimkolwiek pretekstem konieczności. Nie mogą też oni w jakikolwiek sposób działać, zarządzać bądź decydować zarówno pojedynczo, jak i w zjednoczeniu jako rada w sprawach związanych z kościelną jurysdykcją. Dlatego oświadczamy i ogłaszamy publicznie, że wszystkie ich listy zwalniające, delegacje lub zatwierdzenia, poprzednie i przyszłe, jak również całe ich pochopne postępowanie i jego skutki są zupełnie nieważne i pozbawione mocy.
25. Również zakazujemy pod groźba tej samej kary suspensy, zarówno osobom wyświęconym, jak i osobom udzielającym święceń – udzielania sakramentu bierzmowania lub kapłaństwa, lub wykonywania w jakikolwiek inny sposób urzędu biskupiego, od sprawowania którego zostali oni suspendowani [czyli są ważnie wyświęconymi biskupami, lecz zostają decyzją papieża „zawieszeni” w swoich czynnościach]. Zatem konsekwentnie ktokolwiek jest ustanowiony przez nich, powinien rozumieć, że jest suspendowany i że jest winny nieprawidłowości jeśli wykonuje czynności kapłańskie, które przyjął.
26. […] oświadczamy, że ludzie, którzy zostali lub będą wybrani w sposób niegodziwy i zły, czy to w katedrze, czy też w kościołach parafialnych, nie posiadają całej kościelnej i duchownej jurysdykcji w celu przewodzenia duszom. Oświadczamy także, że biskupi, którzy byli lub będą bezprawnie konsekrowani, są suspendowani od wszystkich czynności ich urzędu biskupiego.”
_______

