Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła – CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ – Rozdział IV

Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła
CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ
W obronie papieży, którzy rzekomo pobłądzili w sprawach Wiary
ROZDZIAŁ IV
O Honoriuszu I
Dwudziestym trzecim papieżem oskarżanym o odstępstwo od wiary jest Honoriusz I. W książce poświęconej prymatowi papieża rzymskiego Nilus dochodzi do wniosku, że Honoriusz wyznawał herezję monoteletyzmu. Autorzy Centurii utrzymują to samo i umieszczają go wśród jawnych heretyków1. Za odstępcę uważają go jednak nie tylko heretycy, lecz także niektórzy katolicy, na przykład Melchior Cano2. Powołują się na sześć argumentów; oto one:
1) Korespondencja samego Honoriusza, ponieważ przetrwały do naszych czasów dwa listy skierowane przezeń do Serwiusza: oba wśród dokumentów szóstego soboru ekumenicznego (konstynantopolitańskiego trzeciego). Oskarżyciele Honoriusza twierdzą, że w obu listach wyraża on akceptację dla nauki Serwiusza, przywódcy herezji monoteletyzmu i zakazuje twierdzić, że w Chrystusie są dwie wole [operationes].
2) Uchwały soboru konstantynopolitańskiego, w których Honoriusz został potępiony jako heretyk; sobór nakazał również spalenie jego listów.
3) Drugi sobór nicejski wydał wyroki potępiające Honoriusza, Sergiusza, Cyryla oraz innych zwolenników monoteletyzmu i powtórzył to potępienie w liście wysłanym do wszystkich duchownych.
4) Sobór konstantynopolitański czwarty, podczas którego odczytano i przyjęto list soboru rzymskiego pod przewodnictwem papieża Adriana II. W liście owym papież wspólnie ze zgromadzonymi biskupami uznaje osądzenie Honoriusza po śmierci przez sobór konstantynopolitański III jako oskarżonego o herezję.
5) List papieża Agatona skierowany do cesarza Konstancjusza, w którym uznaje Honoriusza za wyklętego, podobnie jak zwolenników monoteletyzmu.
6) Papież Leon II w liście do cesarza Konstancjusza, należącym do zbioru późniejszych dokumentów soboru konstantynopolitańskiego trzeciego, wyklina Honoriusza jako tego, który splamił Stolicę Apostolską herezją.
7) O rzekomej herezji Honoriusza świadczą rozmaici autorzy greccy i łacińscy, wśród nich Tracjusz, biskup Konstantynopola, w liście do patriarchów zawartym w aktach soboru nicejskiego drugiego; podobnie diakon Epifaniusz w sporze z heretykiem imieniem Grzegorz (w aktach tego samego soboru). Michał Psellos przekazuje wiadomości na ten temat w poemacie poświęconym soborowi, podobnie jak św. Beda3; mówi o nich również Liber Pontificalis poświęcony życiu Leona II.
Niemniej jednak kilku autorów pisało w obronie Honoriusza: Albert Pighiusz4, kardynał Hozjusz5 oraz Onufry w życiorysie oskarżanego papieża. Sposób ich rozumowania jest znacznie głębszy niż ich przeciwników, co okaże się w części poświęconej odpowiedziom na zarzuty.
Na pierwsze oskarżenie odpowiadam na dwa sposoby. Możliwe, iż oba wspomniane listy zostały sfabrykowane i dołączone do dokumentów soboru przez heretyków. Oczywiście, nie należy czynić podobnych sugestii pochopnie, jednak pewne jest, że do akt szóstego soboru ekumenicznego (konstynantopolitańskiego trzeciego) heretycy dołączyli fikcyjne listy rzymskiego papieża Wigiliusza, jak również Menasa, patriarchy Konstantynopola. Odkryto ten fakt w trakcie szóstego soboru6, podczas ponownego czytania dokumentów soboru piątego: pojawiły się trzy czy też cztery zestawy twierdzeń, które heretycy umieścili we wspomnianych listach. Czy dziwiłoby nas, gdyby podobny plan realizowali podczas kolejnego soboru?
Na drugi zarzut odpowiadam: wspomniane listy Honoriusza nie zawierają żadnego błędu. Honoriusz bowiem pisze w owych listach prawdę o tym, co dotyczy woli Bożej i ludzkiej w Chrystusie oraz sposobu ich działania; zakazuje tylko używania specyficznych nazw na jedną lub obie te wole, o które to były wtedy zupełną nowością; uczynił to Honoriusz nadzwyczaj roztropnie. Tego, że sam uznawał w Chrystusie dwie wole, dobitnie dowodzą jego własne słowa zawarte w drugim ze wspomnianych listów: „Należy wyznawać istnienie dwóch natur w jednym Chrystusie, harmonijnie współdziałających, jak również woli Boskiej oraz ludzkiej. I bez cienia wątpliwości Boskie działanie, mające swe źródło w Bogu, jak również ludzkie działanie, także mające swe źródło w Bogu, współistnieją ze sobą bez konfliktu, niezrozumienia, wpływając na siebie wzajemnie, lecz nie zmieniając natury Boskiej w ludzką, ludzkiej zaś w Boską – wyznajemy bowiem istnienie obu tych natur w Chrystusie” itd. Słowa powyższego wyznania są wyrazem katolickiej ortodoksji w stopniu najwyższym i całkowicie burzą herezję monoteletyzmu.
Co więcej, można wykazać, że Honoriusz wykazał wielką roztropność zakazując używania nazw jednego czy dwóch sposobów działania w Chrystusie. Herezja monoteletyzmu bowiem dopiero wtedy się rodziła i żadne z określeń nie zostało jeszcze przez Kościół zdefiniowane jako poprawne i obowiązujące. Właśnie wtedy Cyrus z Aleksandrii zaczął głosić o jednej zasadzie działania w Chrystusie; z kolei Sofroniusz z Jerozolimy przeciwstawił się Cyrusowi, głosząc o dwóch zasadach działania w Chrystusie. Cyrus doniósł o tym sporze Sergiuszowi z Konstantynopola, a obaj Honoriuszowi do Rzymu. W tych okolicznościach Honoriusz, obawiając się tego, co później i tak nastąpiło, usiłował pogodzić ze sobą dwie opinie, a jednocześnie usunąć z widoku kwestię powodującą zgorszenie i spór. Honoriusz postąpił tak, jak postąpił, by spór nie przerodził się w poważną schizmę; jednocześnie dostrzegał, iż integralność wiary można zachować unikając stosowania wspomnianych terminów. A zatem w pierwszym z listów napisał, że należy powstrzymać się do używania terminu „jedno działanie”, by nie sprawiać wrażenia, jakoby rację mieli zwolennicy Eutychiusza przypisujący Chrystusowi jedną tylko naturę; jak również określenia „dwa działania”, by nie uznawać, jak zrobił to Nestoriusz, że na Chrystusa składają się dwie oddzielne osoby. „Niechże nikt” – pisze Honoriusz – „oburzony określeniem «dwa sposoby działania», nie wysnuwa stąd niedorzecznego wniosku, iżbyśmy zgadzali się z sektami nestoriańskimi; ani też, gdybyśmy przychylili się ku stwierdzeniu o «jednym działaniu», by mający świerzbiące uszy [por. 2 Tm 4, 3 – przyp. Red. TRADITORES] wysnuli stąd niedorzeczny wniosek, iż popieramy herezję monofizytów”.
W drugim liście Honoriusza, poświęconym sposobowi mówienia o wspomnianych opiniach oraz godzeniu ich, czytamy: „A zatem, znosząc zgorszenie wywołane nowinkarstwem, nie uważamy za słuszne wydawanie orzeczenia w sprawie jednego lub dwóch sposobów działania; lecz w zakresie zagadnienia określanego mianem «działania» przystoi nam wyznać, że jest jeden Działający, Chrystus Pan, prawdziwie w każdej ze Swych natur; w kontekście zaś dwóch sposobów działania (odrzuciwszy termin «działania bliźniaczego») lub raczej: działania w Chrystusie dwóch natur mówimy o Bóstwie i ciele ludzkim w jednej Osobie jednorodzonego Syna Bożego – bez pomieszania, bez sprzeczności i bez zmienności – by głosić doniosłe dzieła, których dla nas dokonał”. Z pewnością ten sposób przedstawienia sprawy zasługuje na najwyższą pochwałę.
Z kolei czyni się Honoriuszowi zarzut, że w dalszej części tekstu twierdzi, jakoby Chrystus miał tylko jedną wolę: „Dlatego głosimy jedną wolę naszego Pana Jezusa Chrystusa”. Odpowiadam: w tym fragmencie Honoriusz mówił jedynie o ludzkiej naturze Chrystusa; jego intencją było stwierdzenie, że w Chrystusie jako człowieku nie istniały dwie sprzeczne ze sobą wole: jedna mająca swe źródło w ciele, a druga – w duszy; była tylko jedna: mianowicie ta w duszy. Cielesność Chrystusa nie pragnęła bowiem niczego wbrew rozumowi. Co więcej, to właśnie miał na myśli Honoriusz, i wynika to jasno z podanego przezeń argumentu, brzmiącego: „Dlatego potwierdzamy istnienie jednej woli naszego Pana Jezusa Chrystusa, ponieważ bezsprzecznie nasza ludzka natura została przyjęta przez Bóstwo; jednak bez skazy grzechowej”. Powyższe rozumowanie w żadnym stopniu nie może posłużyć do próby udowodnienia, że w Chrystusie – Bogu i człowieku – jest tylko jedna wola; może za to znakomicie posłużyć do udowodnienia, że w Chrystusie-człowieku nie było dwóch sprzecznych woli (cielesnej i dusznej). Sprzeczność bierze się z grzechu, Chrystus zaś ma bezgrzeszną naturę ludzką.
Z kolei ktoś mógłby sprzeciwić się powyższemu rozumowaniu powołując na cytaty z Ewangelii: „Bom zstąpił z nieba, nie iżbych czynił wolą moję, ale wolą onego, który mię posłał” [J 6, 38] oraz „Ale nie to, co Ja chcę, ale co ty” [Mk 14, 36]. Z passusów owych miałoby wynikać, że Chrystus jako człowiek miał dwie sprzeczne wole: jedną – grzeszną, która skłaniała go do chęci uniknięcia cierpienia; drugą – dobrą, która sprzeciwiała się dążeniom grzesznej, lecz skłaniała się ku pełnieniu woli Boga Ojca. Honoriusz pisze nieco później: „Napisano: «Bom zstąpił z nieba, nie iżbych czynił wolą moję, ale wolą onego, który mię posłał» oraz „Ale nie to, co Ja chcę, ale co ty” oraz inne podobne słowa. Nie świadczą one o sprzeczności dwóch woli, ale dotyczą naszej ludzkiej kondycji. Zostało to powiedziane ze względu na nas, którym Pan Jezus dał przykład, abyśmy wstępowali w Jego ślady, ślady pełnego pobożności nauczyciela instruującego swych uczniów, by nikt z nas nie postępował zgodnie z własną wolą, lecz raczej poszukiwał woli Bożej we wszystkich rzeczach”. Stąd wniosek, że w Chrystusie nie było dwóch sprzecznych woli, z których jedną miałby pokonać i upokorzyć. Zamiast tego mówił o tym, jakby miał dwie przeciwstawne sobie wole, aby nauczyć nas upokarzania naszej własnej woli, która często skłania się ku buntowi przeciw Bogu.
Święty Maksym, współczesny Honoriuszowi, potwierdza powyższe powagą swego świadectwa. Napisał on dialog przeciw Pyrrusowi, następcy Sergiusza, który wciąż znajduje się w zbiorach Biblioteki Watykańskiej. W dialogu tym przedstawia on postać Pyrrusa – heretyka, którego słowom przeciwstawia świadectwo Honoriusza; następnie odpowiada, że Honoriusz zawsze trwał wiernie przy wierze katolickiej i dowodzi tego, powołując się na jeszcze jedno źródło: na świadectwo Honoriuszowego sekretarza, który pisał dyktowane przez Honoriusza listy, i który poświadczył ortodoksję owego papieża (znajdując się jeszcze wtedy wśród żywych). Ponadto papieski sekretarz poświadcza, iż zamysłem Honoriusza nie było nigdy zaprzeczanie istnieniu w Chrystusie dwóch woli – Boskiej i ludzkiej; sprzeciw dotyczy twierdzenia o stojących w opozycji do siebie woli w tej samej ludzkiej naturze Zbawiciela; w naszym przypadku rozpoznajemy je po skłonności do grzechu, jednak Chrystusa on nie dotyczy. Św. Maksym notuje słowa następujące:
PYRRUS: Jak mógłbyś zatem odpowiedzieć w sprawie Honoriusza, który w niegdysiejszych listach do Sergiusza jasno wyznał wiarę w jedną wolę naszego Pana Jezusa Chrystusa?
MAKSYM: Darzę ogromnym szacunkiem każdy z tych listów, a należy zastosować w ich kontekście pewniejszą interpretację. Czyż skryba, wciąż znajdujący się wśród żywych, a piszący owe listy w imieniu papieża, nie stwierdził, że Honoriusz ozdobił Kościół zachodni świetnością wszech cnót i dyscypliną w zakresie religii; albo mieszkańców Konstantynopola, którzy nie przyjmą niczego, co nie jest im przyjemne?
PYRRUS: Wielce szanuję te słowa.
MAKSYM: Lecz [sekretarz], na rozkaz papieża Jana, napisał do cesarza Konstancjusza w sprawie owego listu, stwierdzając: „Słusznie użyliśmy słów o «jednej woli naszego Pana Jezusa Chrystusa»; nie należy ich rozumieć, jakbyśmy mówili o dwóch wolach w Jego naturze Boskiej oraz ludzkiej, ale wyłącznie o jednej w Jego ludzkiej naturze”. Ponieważ Sergiusz napisał o dwóch sprzecznych ze sobą wolach w ludzkiej naturze Chrystusa, odpisaliśmy, że w Swej ludzkiej naturze ma On tylko jedną wolę.
Co więcej, skoro w całym liście Honoriusz miałby utrzymywać, że nie należy twierdzić, iż w ludzkiej naturze Chrystusa jako Boga wcielonego jest jedna lub dwie wole, jak zatem sposobem zapomniał się do tego stopnia, że w jawny sposób potwierdza istnienie w ludzkiej naturze Chrystusa jednej woli? Honoriusz nie stwierdził zatem, że w Chrystus miał jedną wolę jako Bóg i człowiek, lecz jedną w Swej ludzkiej naturze – co potwierdzają powyższe słowa, poświadczone przez sekretarza-skrybę. Twierdzimy zatem, że owe listy Honoriusza nie zawierają błędu.
Na drugi zarzut odpowiadam: bez cienia wątpliwości imię Honoriusza zostało umieszczone wśród tych, którzy zostali potępieni przez szósty sobór przez przeciwników Kościoła rzymskiego – podobnie jego wrogowie byli autorami wszelkich innych kierowanych wobec niego zarzutów. Dowodzę tego po pierwsze na podstawie tego, co poświadcza Anastazy Bibliotekarz w spisanej przez siebie historii opartej o piśmiennictwo Teofanesa Izauryjczyka, Greka.
Po drugie: Grecy mieli w zwyczaju fałszować księgi. Jak bowiem powiedzieliśmy na temat samego szóstego soboru, w jego dokumentach dwunastym i czternastym odkryto wiele zafałszowań autorstwa heretyków z czasów piątego soboru. Papież Leon7 usiłował dowiedzieć się od Greków, dlaczego sfałszowali treść listy skierowanego przez Honoriusza do Flawiana jeszcze za jego życia? Papież Grzegorz twierdził, że w Konstantynopolu sfałszowano postanowienia soboru chalcedońskiego i miał takie same podejrzenia w stosunku do soboru efeskiego8. Dodaje ponadto, że kodeksy rzymskie są o wiele bardziej wiarygodne od greckich: „Rzymianie bowiem, podobnie jak nie tolerują oszustów, nie tolerują również oszustw”.
Następny argument przedstawia się następująco: papież Mikołaj I kierując uwagę cesarza na list Adriana I, pisze: „Niemniej jednak jeśli list nie został przez Kościół w Konstantynopolu, zwyczajem Greków, sfałszowany, jest niczym wysłany ze Stolicy Apostolskiej i jako taki zostanie zachowany”. Nie powiedział tego bez przyczyny, albowiem to, co twierdzi w liście do Focjusza na temat korespondencji Adriana adresowanej do Tarazjusza, nie pojawia się w papieskim liście w wersji przedstawionej na siódmym soborze. Stąd wniosek, że skoro Grecy wypaczyli obraz soborów trzeciego, czwartego, piątego i siódmego, dlaczegóż nie mieliby wypaczyć również obrazu szóstego? Podejrzenie owo jest tym bardziej uzasadnione, że pewnym jest, iż niedługo po zakończeniu szóstego soboru wielu biskupów ponownie udało się do Konstantynopola i wydało tzw. „kanony synodu w Trullo”, których celem było, jak się zdaje, wyłącznie napiętnowanie i potępienie Kościoła rzymskiego9.
Po trzecie: sobór nie mógł potępić Honoriusza jako heretyka, chyba że miałby się sprzeciwić listowi św. Agatona – wręcz przeciwnie: sobór twierdzi coś odwrotnego. Papież Agaton I bowiem w liście do cesarza, czytanego podczas tego właśnie soboru (w trakcie sesji czwartej) mówi: „Oto zasada prawdziwej wiary, która trwa niewzruszenie w czasach dobrych, jak i złych. Nad sprawami słynącego pokojem imperium pieczę sprawowała owa duchowa matka, to jest: Apostolski Kościół Chrystusowy, który dzięki łasce Wszechmogącego Boga nigdy nie odszedł ani na jotę od tradycji apostolskiej, ani nie poddał się skandalicznym heretyckim nowinkarzom. Od samego zarania wiary chrześcijańskiej Kościół chronił ją z pomocą autorytetu książąt – apostołów Chrystusa, dysponując nieprzerwanie mocą dążenia do przeznaczonego sobie celu, zgodnie z Boską obietnicą naszego Zbawiciela, wiarę w którego, jak czytamy na kartach Ewangelii, wyznał książę apostołów, Piotr; otóż Chrystus powiedział: «Symonie, Symonie! oto szatan pożądał was, aby przesiał jako pszenicę; / Alem Ja prosił za tobą, aby nie ustała wiara twoja: a ty niekiedy nawróciwszy się, potwierdzaj bracią twoję» [Łk 22, 31–32]. Niechże więc pełne łagodności miłosierdzie Waszej Cesarskiej Mości ma na względzie, że Bóg i Zbawca wszystkich ludzi, który dał nam wiarę katolicką, obiecał, iż wiara Piotra nigdy nie ustanie i wezwał go, by utwierdzał swoich braci; o to też od zawsze dbali rzymscy papieże, poprzednicy mnie niegodnego; fakt ów jest przez wszystkich uznawany”.
Zwróćmy uwagę na to, że Agaton pisze nie tylko, że wiara stolicy Piotrowej nigdy nie ustała, ani że ustać nie mogła, a zatem papież jako papież nie może nigdy głosić niczego przeciw wierze; Agaton pisze również, że wszyscy jego poprzednicy, do których zalicza się Honoriusz, zawsze opierali się herezjom i umacniali swych braci w wierze. Co więcej, po tym jak Agaton wymienił z imienia heretyków głoszących monoteletyzm: Cyrusa, Sergiusza, Pyrrusa, Pawła, Piotra i Teodora, stwierdził: „A zatem święty Kościół Boży musi zostać zbawiony i oswobodzony z błędów, jakie usilnie usiłują narzucić mu tacy nauczyciele – tak, aby nienaruszony depozyt ortodoksyjnej wiary ewangelicznej i apostolskiej, ufundowany na Skale, to jest świętym Piotrze, Księciu Apostołów i Kościoła, przetrwał bez uszczerbku i jakiegokolwiek błędu dzięki łasce Bożej; potwierdzą to niezliczeni dostojnicy kościelni, duchowni oraz wierni”. Sobór dwukrotnie przyjął wspomniany list jako autentyczny: ojcowie soborowi stwierdzili, że przemówił nie tylko Agaton, lecz święty Piotr poprzez pióro Agatona.
A zatem na podstawie powyższych świadectw pytam: Jeśli Honoriusz był heretykiem-monoteletą, jakże Agaton mógł w obliczu oskarżeń o to właśnie odstępstwo napisać, że żaden z jego poprzedników nie zbłądził? A gdy inne poza rzymskim Kościoły [lokalne] splamiły się błędami swoich przełożonych, czyż nie tylko Kościół rzymski trwał niewzruszenie przy Wierze? A więc skoro sobór, potwierdziwszy, że przez usta Agatona przemówił św. Piotr, stwierdził: „rzymscy papieże zawsze utwierdzali braci w wierze i nigdy nie ulegli herezji”, jakże by ten sam sobór miał mieć śmiałość niemal w każdym swym orzeczeniu wyklinać „heretyka Honoriusza”? A zatem albo cały przekaz dotyczący soboru został sfałszowany, albo list Agatona, albo nauczanie soborowe stało w sprzeczności z samym sobą i z Agatonem. Otóż tego ostatniego nikt nigdy nie utrzymywał, nawet heretycy; sfałszowania listu Agatona nigdy nie podejrzewano; a więc logika nakazuje trzymać się pierwszej tezy.
Nil Kabazylas odpowiada na ostatni z argumentów, lecz na próżno; twierdzi bowiem: „Być może Agatona skłonił do napisania tego, co napisał, fakt, że tego domagała się wewnętrzna logika tego, do czego dążył; ponadto uczynił to ze względu na to, iż Kościołowi faktycznie zdarzało się błądzić bardzo rzadko”.
Logika faktycznie wymagała od Agatona, by powiedział coś na temat swojej władzy oraz chwalby należnej swym poprzednikom; czy domagałaby się jednak, by wierutnie kłamał? Czyż nie byłoby kłamstwem wierutnym w stopniu najwyższym, gdyby Agaton stwierdził, iż jego poprzednicy zawsze opierali się herezji, a Honoriusz, o którym wspomina, splamiłby się odstępstwem? Nie wystarczy powiedzieć, że Kościół rzymski błądził niezwykle rzadko – należy z całą mocą stwierdzić, że nie zbłądził nigdy. Posłuchajmy jednak reszty argumentacji. Nil ciągnie: „W innym wypadku, gdyby prawdą miało być, że bezwzględnie i bez wyjątku żaden rzymski papież nie zbłądził, jak stałoby to w zgodzie ze słowami, które czytamy na kartach Pisma Świętego: «Wszyscy się odchylili, społu stali się niepożytecznymi: niemasz, ktoby czynił dobrze, niemasz aż do jednego»” [Rz 3, 12]?
Wybitne to rozumowanie – jakby Dawid mówił o wierze, nie zaś o moralności. Psalmista [Ps 13, 2] nie mówi: „Nie ma nikogo, kto miałby prawdziwą wiarę” – mówi: „Nie ma nikogo, kto czyniłby dobrze”. W innym wypadku, gdyby chodziło o wiarę, wynikałoby stąd, że nawet święci Paweł, Jan i wszyscy apostołowie mogliby pobłądzić, nawet po otrzymaniu Ducha Świętego.
Nil pisze dalej: „Być może słusznie byłoby stwierdzić, że Agaton ma w swym liście na myśli, że w przeszłości Kościół rzymski nie błądził, lecz że nie jest niemożliwym, by pobłądził w przyszłości”. Ale względem Agatona, poczciwy Nilusie, Honoriusz zalicza się do przeszłości. Żył wiele lat przed Agatonem. Co więcej, czyż Agaton nie mówił o przyszłości, gdy stwierdzał, że Stolica Piotrowa nigdy nie odpadnie od wiary?
Wreszcie, Nil dodaje: „Agaton bez wątpienia napisał to, co napisał, przed szóstym soborem; nie był bowiem dostatecznie zaznajomiony z kwestiami, o których traktował ów sobór. Nie byłoby niczym dziwnym, gdyby święty sobór badał sprawy, których jeden człowiek nie jest w stanie odpowiednio rozpoznać”.
Jeśli jednak sprawy tak się mają, Agaton zbłądził wskutek niewiedzy. Dlaczegóż jednak zatem sobór w swoich interwencjach (ósmej i osiemnastej) przyjął list Agatona jakby napisany przez samego św. Piotra? Uznanie, że czyniąc to sobór się pomylił, równałoby się stwierdzeniu, że sobór zaaprobował błąd albo w jawny sposób jest wewnętrznie sprzeczny. Pominę już fakt, że nikt nie znał się lepiej na naukach Honoriusza niż Agaton, o czym jasno świadczy Jan IV. Ich badaniu poświęcili czas również papieże Teodor, Marcin oraz inny poprzednicy Agatona, następcy Honoriusza.
Po czwarte: dowód na prawowierność Honoriusza stanowi list Mikołaja I do cesarza Michała, w którym Mikołaj pisze o rzymskich papieżach: „Żaden bowiem cień pogłoski [o odstępstwie] nie dotarł do naszych uszu, gdy zaś niegodziwcy poznają pewną mądrość, dokładają wszelkich starań, by ją głosić”. Jakże jednak może być prawdą, by publiczny, otaczany czcią i cieszący się frekwencją sobór ogłosił Honoriusza heretykiem?
Po piąte: dowód prawowierności Honoriusza stanowi fakt, że albo należy stwierdzić, iż potępienie go przez sobór to fałszerstwo dokonane przez wrogów Kościoła, albo że sobór popełnił niedopuszczalny błąd i nieroztropność – tej drugiej tezy nie głosili jednak nawet heretycy, zatem musimy trzymać się pierwszej. Co więcej, sobór nie mógł potępić Honoriusza, nie popełniając niedopuszczalnej nieroztropności i błędu, ponieważ nie było żadnych innych oznak „herezji” Honoriusza poza listami kierowanymi przezeń do Sergiusza, w których zakazuje używania sformułowań „jedna zasada działania” oraz „dwie zasady działania”. Listy owe jednak w jasny sposób świadczą o tym, że Honoriusz uznawał istnienie dwóch wól w Chrystusie i tego też nauczał; chciał jedynie, by Sergiusz powstrzymał się od używania słów „jedna” lub „dwie” celem uniknięcia skandalu i uśmierzenia sporu. Ponadto nie można potępić Honoriusza jako heretyka, skoro sam napisał o całej sprawie, choć uznawał, że należy z uzasadnionych przyczyn unikać stosowania określonego nazewnictwa, szczególnie zanim Kościół wyda w tej sprawie orzeczenie. W innym przypadku można by obecnie potępić jako heretyka św. Hieronima, ponieważ w liście skierowanym do Damazego ze słusznym wyczuciem napisał, iż nie należy mówić o trzech naturach Boga – co później zdefiniował Kościół i to niejednokrotnie.
I wreszcie składa się tak, że cieszący się dużą frekwencją sobór rzymski (pod przewodnictwem Marcina I, papieża i męczennika; odbył się przed szóstym soborem) podjął kwestię podnoszoną przez monoteletów. Z imienia potępiono Sergiusza, Cyrusa, Pyrrusa oraz Pawła, ale o Honoriuszu nie wspomniano. Nie można przypisać tego faktu względom ludzkim, ponieważ zgromadzeni na soborze biskupi byli ludźmi świątobliwymi, w szczególności św. Marcin, który przewodniczył jego obradom. Tym bardziej nie można przypisywać go ignorancji lub zapominalstwu. Któż lepiej znałby czyny następców pierwszych papieży? Skoro zatem sobór rzymski nie potępił Honoriusza, a miał bezpośredni dostęp do jego listów, podobnie jak do naocznych świadków słów i czynów tego papieża – jak wiarygodne jest świadectwo dotyczące rzekomego potępienia go przez szósty sobór wyłącznie na podstawie jego listów?
Co zrobilibyśmy w sytuacji, gdyby ktoś nie był w stanie uwierzyć, że przekaz dotyczący szóstego soboru został sfałszowany? Można by rozważyć inne rozwiązanie, które podaje Jan de Torquemada10. Twierdzi on, że ojcowie szóstego soboru potępili Honoriusza na podstawie fałszywych informacji i z tego powodu pobłądzili w osądzie jego postępowania. I chociaż prawowity sobór powszechny nie mógłby zbłądzić w definiowaniu dogmatów wiary (i szósty sobór tego nie uczynił), niemniej jednak mógł pobłądzić w zakresie rozpoznania faktów. W takim wypadku możemy ze spokojem stwierdzić, że ojcowie dali się zwieść fałszywym pogłoskom, nie zrozumieli listów Honoriusza i popełnili błąd zaliczając Honoriusza do heretyków.
Powiecie na to: A zatem ty rozumiesz listy Honoriusza lepiej niż tak wielu ojców Kościoła? Odpowiadam: Z pewnością nie ja, lecz Jan IV, Marcin I, Agaton oraz Mikołaj I, papieże, oraz sobór rzymski zgromadzony pod przewodnictwem papieża Marcina rozumieją je lepiej niż Grecy obecni na szóstym soborze.
Dlaczegóż zatem – spytacie – legaci Agatona nie zgłaszali sprzeciwu, gdy Honoriusza potępiano? Odpowiadam: Zostałoby to uczynione dla uniknięcia większego zła. Legaci obawiali się, że gdyby zaprotestowali, utrudniłoby to sformułowanie prawidłowej definicji dogmatu, trwającej zaś od sześćdziesięciu lat schizmy nie udałoby się zażegnać. Na szóstym soborze potępiono wielu patriarchów – Konstantynopola, Aleksandrii oraz Antiochii – ich następców nie byłoby łatwo ułagodzić, gdyby nie potępiono również Honoriusza, oskarżonego na równi z innymi. Tyle w kwestii drugiego argumentu.
Teraz odpowiadam na trzeci: ojcowie siódmego soboru poszli śladem szóstego i tylko powtórzyli to, co zostało na nim stwierdzone. Dlatego zostali zwiedzeni – albo ze względu na sfałszowany przekaz dotyczący szóstego soboru albo dlatego, że ów błędnie potępił Honoriusza.
Na czwarty argument odpowiadam: papież Adrian, wspólnie z soborem rzymskim, nie stwierdził jasno, że Honoriusz był heretykiem, lecz że został wyklęty przez Wschód, ponieważ oskarżono go o herezję. Wygląda zatem na to, że z tego względu Adrian stwierdził, iż Honoriusz został wyklęty przez wschodnich biskupów, ponieważ wiedział, że nie został on wyklęty przez biskupów zachodnich, to jest przez sobór pod przewodnictwem św. papieża Marcina. Co więcej, Adrian dodał, że nawet w przypadku Honoriusza wschodni biskupi nie ośmielili się wydać osądu dopóki nie wyda na to zgody Stolica Apostolska; wiedział bowiem, iż legaci Agatona zgodzili się na potępienie Honoriusza i tak twierdzimy, jeśli relacje dotyczące szóstego soboru należy przyjąć jako nienaruszone; jeżeli natomiast mielibyśmy uznać, że zostały sfałszowane, odpowiedź brzmiałaby: Adrian został zwiedziony wskutek sfałszowania dokumentów szóstego soboru.
Można powiedzieć: Ależ z pewnością sobory owe utrzymywały, że papież może pobłądzić. Odpowiadam: Ojcowie soborowi uznawali jedynie, że papież może pobłądzić jako osoba prywatna, co jest opinią dopuszczalną, choć nam bardziej prawdopodobna wydaje się przeciwna. W ostateczności wszystko, o co Honoriusz jest oskarżany, to krzewienie herezji w listach prywatnych.
Na piąty argument odpowiadam: Melchior Cano myli się tu podwójnie. Po pierwsze, gdy twierdzi, że Agaton wyklął Honoriusza; w jego listach nie znajdujemy ani śladu tego rzekomego faktu. Zdaje się, że Cano został zwiedziony przez dzieło pt. Summa Conciliorum, ponieważ autor owej pracy umieścił w niej imię Honoriusza – mimo świadectwa w postaci listów, które zostały umieszczone w całości w drugim tomie dokumentów soboru. Myli się również, twierdząc, że list Agatona adresowany był do szóstego soboru. Oba listy zostały napisane nie do soboru, lecz do cesarza.
Na szósty argument odpowiadam: ci sami ludzie, którzy sfałszowali dokumenty szóstego soboru, sfałszowali również list Leona. Jeśli list ów mielibyśmy traktować jako należący do dokumentów soboru, ma on jego kształt. W innym wypadku należy stwierdzić, iż Leon poszedł za osądem legatów Agatona, aby nie zakłócać sprawy, która już została ustalona. Nie jesteśmy jednak obowiązani iść raczej w ślady jednego Leona niż tak wielu innych papieży, szczególnie w kwestii, która nie należy do depozytu wiary.
Na siódmy argument odpowiadam: przeciwstawiam jednych autorów drugim: wielu – niewielu, żyjących dawniej – bardziej współczesnym; po pierwsze bowiem św. Maksym (współczesny Honoriuszowi) w Dialogu przeciw Pyrrusowi, podobnie jak Teofanes Izauryjczyk w Historii swojego autorstwa, którą Onufry i Emanuel Calleca umieszczają w księdze (napisanej dla łacinników przeciw Grekom), a w której świadczy on o tym, że Honoriusz był katolikiem. Z kolei nawet Focjusz, Grek, wrogi Kościołowi rzymskiemu, w dziele poświęconym siedmiu soborom podaje, doszedłszy do szóstego, że potępieni zostali Cyrus, Sergiusz, Pyrrus, Paweł i Piotr, o Honoriuszu jednak nie wspomina. Podobnie Zonaras, autor życiorysu Konstantyna IV, przekazując imiona potępionych przez szósty sobór, nie wspomina Honoriusza; tak samo Paweł Diakon, autor innego życiorysu Konstantyna. I wreszcie niemal wszyscy łacińscy historycy, tacy jak Beda, Anastazy Bibliotekarz, Blondus11, Nauclerus, Sabellicus, Platina oraz inni utrzymują, że Honoriusz był katolikiem i świątobliwym papieżem.
Dodałem do powyższej listy Bedę, choć Melchior Cano był innego zdania. Nie mam wątpliwości, że Beda również utrzymywał o prawowierności Honoriusza, choć w jego dziele pt. Chronicon sive de sex aetatibus saeculi imię Honoriusza wkradło się między potępionych na szóstym soborze. Zdaje się, że jakiś pisarz dodał do książki Bedy imię Honoriusza, ponieważ w dokumentach dotyczących szóstego soboru pojawia się ono nieodmiennie w towarzystwie imion Cyrusa, Sergiusza etc. Fakt, że Beda uważał Honoriusza za świątobliwego, nawet po jego śmierci, jawi się nam wyraźnie na podstawie drugiej księgi jego Historii kościelnej ludu angielskiego (rozdziały 17–19), gdzie często wspomina Honoriusza jako najlepszego spośród pasterzy.
1Cent. 7, cap. 10 in vita ipsius, and cap. 11, col. 553.
2De Locis, lib. 6, ostatni rozdział.
3De Sex Ætatibus; in vita Constantini IV Imperatoris.
4Hierarchiae Ecclesiasticae, lib. 4 cap. 8.
5Contra Brentium et Joannes a Lovanio lib. 2; in de perpetua cathedrae Petri
protectione et firmitate, lib. 2 ch. 11.
6Actione 12 et 14.
7Epist. 83 ad Palaestinos.
8Lib. 5, epist. 14 ad Narsem.
9Sobór w Trullo jest również nazywany soborem piąto-szóstym; Bellarmin pisze o nim szerzej w dziele O rzymskim papieżu, ks. II, rozdziały18–23.
10De Ecclesia lib. 2, cap. 93.
11Decadis primae, lib. 9.

