Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła – CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ – Rozdział II

Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła
CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ
W obronie papieży, którzy rzekomo pobłądzili w sprawach Wiary
ROZDZIAŁ II: O Liberiuszu i Feliksie II
Jedenastym spośród papieży oskarżanych o błąd jest Liberiusz. Otóż choć autorzy Centurii nie odważają się postawić Liberiuszowi żadnych konkretnych zarzutów1, niemniej jednak mają czelność twierdzić, iż został dotknięty herezją ariańską2. I, rzecz jasna, powołują się na poważnych autorów jako świadków swojego oskarżenia: św. Atanazego3, św. Hieronima4 oraz świętego papieża Damazego5.
Odpowiadam: Dwie rzeczy wiemy o Liberiuszu na pewno, jedna jest wątpliwa. Po pierwsze: pewne jest, że od początku swego pontyfikatu aż po okres wygnania cierpiał za wierność religii katolickiej i był jej niestrudzonym obrońcą. Świadczą o tym jednomyślnie wszyscy piszący o jego czasach, tacy jak Ammianus Marcelinus6, Atanazy (w obu apologiach), Rufin z Akwilei7, Sulpicjusz8, Sokrates9, Sozomen10, Teodoret11 oraz Nicefor12.
Po drugie: pewne jest, że Liberiusz, po powrocie z wygnania, nadal był ortodoksyjny i pobożny. Jak pisze historyk Kościoła imieniem Sokrates, po powrocie z wygnania Liberiusz odmówił przyjęcia do Kościoła Macedończyków, chyba że w jawny sposób wyrzekną się herezji13. Co więcej, po śmierci cieszył się opinią świętego, co wynika jasno ze słów św. Ambrożego: „Siostro, już czas powrócić do zasad głoszonych przez świętej pamięci Liberiusza, że im człowiek jest świętszy, tym przyjemniejsza powinna stawać się rozmowa”14. Epifaniusz wyraża się o Liberiuszu w podobnych słowach: „Eustacjusz przyprowadził poselstwo do świętego Liberiusza, biskupa Rzymu, pozostającego w jedności z wieloma biskupami”15. Święty Bazyli mówi również w Liście 74 do biskupów Kościoła zachodniego: „Pewne nauki przedstawił nam najświątobliwszy Liberiusz”.
Co więcej, Syrycjusz, papież trzeci z kolei po Liberiuszu, w liście skierowanym do Hymerikusa, określił Liberiusza mianem swego świętej pamięci poprzednika. Jakże to – pytam – owi ojcowie Kościoła mogli nazywać Liberiusza po jego śmierci świętym, gdyby zmarł będąc heretykiem? Pozostaje zatem jedna tylko wątpliwość: czy w czasie, gdy wracał z wygnania, dopuścił się jakiegokolwiek błędu przeciw wierze? I nie ma wątpliwości, że przywołane cytaty z Sulpicjusza, Sokratesa, Sozomena i Nicefora świadczą o tym, że Liberiusz pozostał niezmiennie wierny ortodoksji. Z drugiej strony święci Atanazy i Hieronim w oczywisty sposób twierdzą coś przeciwnego: mianowicie ich zdaniem Liberiusz, wyczerpany wygnaniem, ostatecznie ugiął się i poparł herezję. Do tego można dodać cytat ze św. Hieronima, który czyni cesarzowi Konstancjuszowi następujący zarzut: „Wywołałeś wojnę nawet w Rzymie, odjąłeś Miastu jego biskupa, i okazałeś się takim nędznikiem, że nie wiem, czy okazałeś większą bezbożność wyrzucając go czy sprowadzając z powrotem”16. Jednakże Rufin potwierdza, że nie udało mu się ustalić z pewnością, by Liberiusz opowiedział się za herezją17.
Spośród przytoczonych opinii prawdziwsza wydaje nam się ta druga. Atanazy, Hilary i Hieronim cieszą się większą estymą jako bliżsi czasów starożytnych niż pozostali autorzy i odnoszą się do wydarzeń określając je mianem pewnych i zbadanych, nie zaś wątpliwych. Ponadto listy pisane własnoręcznie przez Liberiusza można przeczytać w Bibliotece Watykańskiej; niektóre zostały zaadresowane do cesarza, inne do biskupów Kościoła wschodniego; korespondencja owa w wystarczający sposób dowodzi, że Liberiusz ugiął się przed wolą cesarza. Jeśli sprawy rzeczywiście tak się miały i Liberiusz faktycznie odstąpił od stałości, jakiej wymaga wiara, zmuszeni bylibyśmy wykluczyć spośród grona papieży również Feliksa II, który usiłował sprawować władzę papieską jeszcze za życia Liberiusza; niemniej jednak tenże sam Feliks czczony był przez Kościół jako papież i męczennik. Co więcej, Sozomen18 i Nicefor19 sugerują, choć w nie od końca jasny sposób, że na soborze w Sirmium Liberiusz doszedł do porozumienia z Walensem i Ursacjuszem (arianami), zawarł z nimi pokój i otrzymał na powrót biskupstwo Rzymu, mając wsparcie w dokumentach tegoż soboru. Nawet jeśli sprawy miałyby się mieć tak, jak to wyżej opisano, Liberiusza wciąż nie sposób oskarżyć o nauczanie herezji lub przylgnięcie do niej; co najwyżej zgrzeszył pewnym czynem zewnętrznym, podobnie jak św. Marcelin, a, jeśli się nie mylę, jego grzech był mniejszy niż grzech Marcelina.
Święty Atanazy twierdzi, że nie można o Liberiuszu powiedzieć, iż z pewnością był heretykiem20; pisze bowiem, że zmuszono go do uczynienia tego, co uczynił, wbrew jego woli i pod wpływem tortur. Nie należy również uznawać, że to, co zadeklarował pod wpływem gróźb i męczarni, to jego autentyczne przekonania, szczególnie biorąc pod uwagę to, co głosił nie poddawany naciskom: z łatwością można dowieść, że nie głosił herezji. Jak bowiem stwierdzamy na podstawie słów Atanazego oraz listów samego Liberiusza, papież ów popełnił dwa błędy: po pierwsze, przyłączył się do potępienia Atanazego. Po drugie: nawiązał łączność z heretykami. W żadnym jednak z owych dwóch przypadków nie naruszył integralności wiary. Chociaż bowiem heretycy prześladowali Atanazego za wierność wierze, udawali jednak, że czynią to nie ze względu na wiarę, lecz jego rzekomo niemoralne prowadzenie się, Liberiusz zaś zgodził się potępić Atanazego na tej podstawie; nie ze względu na rzekome odstępstwo od wiary. Z tego samego powodu Liberiusz nawiązał łączność z heretykami – ponieważ udawali katolików. W swych listach Liberiusz pisze, że nawiązał kontakt ze wschodnimi biskupami, ponieważ odkrył, że ich wiara zgadza się z katolicką i obca jest ariańskiej zdradzie.
Ponadto Sozomen21 i Nicefor22 piszą, że w ramach łączności nawiązanej przez Liberiusza z biskupami ariańskimi nie wymagano odeń niczego ponad to, by podpisał się pod wyznaniem wiary z Sirmium, skierowanym przeciw Focjuszowi, oraz wyznaniem wiary z Antiochii ogłoszonym w Enceniis. Wyznania owe nie zawierają określenia ὁμοούσιος (homousios), niemniej jednak są katolickie; święty Hilary w swej pracy poświęconej soborom dowodzi, że są one katolickie. Okazuje się, że Liberiusz nie tylko nie podpisał ariańskiego wyznania wiary, ale nawet ogłosił ortodoksyjne wyznanie wiary zanim opuścił Sirmium; ekskomunikował tych, którzy zaprzeczali, iż Syn jest współistotny Ojcu oraz negowali inne prawdy wiary; piszą o tym w cytowanych już dziełach Nicefor i Sozomen. Powód, dla którego Liberiusz ogłosił owo wyznanie wiary, był następujący: arianie rozpuścili fałszywą pogłoskę, jakoby Liberiusz zaczął nauczać, iżby Syn nie był Ojcu współistotny.
Teraz mogę usłyszeć kontrargument: Jeśli rzeczy tak się mają, dlaczego św. Hieronim twierdzi, że Liberiusz ugiął się i przystał w końcu na herezję? Odpowiadam: Choć Liberiusz nie zgodził się w sposób bezpośredni na herezję, wciąż uznaje się, że to uczynił. Przystał bowiem na potępienie św. Atanazego, o którym wiedział, że cierpi prześladowanie ze względu na wiarę, i nawiązał łączność z Ursacjuszem i Walensem, o których wiedział, że są heretykami, chociaż udawali, że tak nie jest. Zatem to miał na myśli św. Hieronim.
Dwunastym spośród papieży oskarżanych o odstępstwo od wiary jest Feliks II, o którym Tilman Hesh twierdzi, że był arianinem23 i usiłuje dowieść tego na podstawie świadectwa św. Hieronima, który w swym katalogu autorów mówi o Akacjuszu: „Akacjusz, którego nazywano jednookim, był biskupem Cezarei w Palestynie. Pod rządami cesarza Konstancjusza zyskał sławę, ponieważ ariańscy biskupi ustanowili go pod imieniem Feliksa rzymskim papieżem w miejsce Liberiusza”. Odpowiadamy jednak, że Feliks nigdy nie był arianinem, choć w pewnym okresie komunikował się z arianami – wtedy, gdy nie był prawdziwym papieżem. Kiedy jednak rozpoczął się jego prawowity pontyfikat, nie tylko nie był arianinem, lecz nawet publicznie dał wyraz swej nienawiści do ich doktryny i ze względu na doznane z rąk owych heretyków prześladowanie otrzymał od Pana Boga koronę męczeńską.
Musimy zatem pokrótce wyjaśnić historię pontyfikatów Liberiusza i Feliksa; okazuje się na ich przykładach cudowna moc Bożej Opatrzności wobec Stolicy Apostolskiej. Po tym jak Liberiusz został wygnany ze względu na wierność wierze katolickiej, rzymskie duchowieństwo przysięgło nie uznawać nikogo innego za papieża, dopóki Liberiusz pozostaje wśród żywych. Św. Hieronim świadczy o tym w swoich Kronikach, choć jego tekst zostały przekształcony. Słowa: „W czasie jego pobytu na wygnaniu całe duchowieństwo” etc., którym przypisano rok 351, winny być umieszczone za tymi: „Liberiusz, biskup rzymian, zostaje wygnany” (temu wydarzeniu przypisano rok 361).
Następnie wskutek knowań ariańskich, w szczególności zaś Akacjusza, biskupa Cezarei, biskupem w miejsce Liberiusza został ustanowiony Feliks, który ze względu na ów dobry uczynek komunikował się z nim w bez skrępowania, choć nie był on arianinem. Rufin pisze zatem: „W jego [Liberiusza] miejsce heretycy podstawili diakona Feliksa, który nie splamił się odmiennością wyznania, ale zachował łączność wiary oraz ważne święcenia”24. Teodoret zaś pisze: „Po Liberiuszu nastąpił ortodoksyjny diakon imieniem Feliks, który, choć zachował całą wiarę sformułowaną na soborze nicejskim, swobodnie komunikował się z tymi, którzy pracowali nad jej podkopywaniem. Z tego właśnie powodu żaden z mieszkańców Rzymu nie przestępował progu kościoła, dopóki Feliks znajdował się w jego wnętrzu”25.
Sozomen pisze to samo26. Święty Hieronim w swym Katalogu pisarzy nie przeczy tym ustaleniom, ponieważ termin „arianin” zostaje przezeń dodany do imienia Feliksa, lecz zdaje się pochodzić z niepewnego źródła. Dawne kodeksy także nie określają Feliksa mianem arianina, jak zaznacza Marianus Victorius; podobnie w greckim tłumaczeniu autorstwa św. Sofroniusza. Otóż tym, co uznaję za najistotniejsze, jest fakt, że Frekulf27 oraz Ado z Vienne28, odnosząc się do tego cytatu z Hieronima, nie używają słowa „arianin”.
Co więcej, trudno dać wiarę temu, by relacje Hieronima i Rufina były tak rozbieżne, że jeden zaprzeczałby czemuś, drugi zaś potwierdzał to. Jednak nawet jeśli Feliks byłby arianinem (co wciąż pozostaje niedowiedzione) nie wyrządził Stolicy Apostolskiej żadnej szkody. Jest pewne, że w owym czasie Feliks był antypapieżem (nie był prawdziwym ani prawowitym papieżem – nie może być ich więcej niż jeden na raz). Prawdziwy papież, to jest Liberiusz, wciąż żył. A zatem żaden katolik w Rzymie (jak relacjonuje wyżej Teodoret) nie chciał w owym czasie być w łączności z Feliksem.
Z kolei dwa lata po upadku Liberiusza, o którym wspominaliśmy wyżej, rzymskie duchowieństwo uznało, że pozbawia go papieskiej godności i przekazuje ją Feliksowi, o którym wiedziało, że jest katolikiem. Od tej chwili Feliksa stał się prawdziwym papieżem. Choć Liberiusz heretykiem nie był, niemniej jednak uważano go za takiego ze względu na fakt, iż zawarł pokój z arianami; na tej podstawie uznano, że można pozbawić go urzędu papieża. Od ludzi bowiem nie wymaga się (i nie można od nich wymagać) dokładnego poznania serca bliźniego; niemniej jednak gdy na podstawie zewnętrznych oznak uznają kogoś jako heretyka, dokonują prostego osądu i potępiają go jako odstępcę od wiary. Św. Hieronim wykazuje to w swojej Kronice, gdy pisze o tym, że wielu spośród rzymskiego duchowieństwa przechodząc na stronę Feliksa dopuściło się krzywoprzysięstwa. Mowa o krzywoprzysięstwie, ponieważ nie dotrzymali oni podjętej obietnicy, że nie zaakceptują żadnego innego papieża poza Liberiuszem.
Z kolei Feliks, już jako prawowity papież, zauważając zagrożenie dla Kościoła oraz wiary i bez wątpienia powodowany łaską Bożą, który nie opuścił Swojego Kościoła, nie tylko zerwał jakiekolwiek związki z arianami, lecz również zwołał sobór i ogłosił heretykami cesarza Konstancjusza, podobnie jak biskupów Ursacjusza i Walensa, z którymi Liberiusz zawarł pokój. Z tego właśnie względu, gdy Liberiusz wrócił do Rzymu, Feliks i jego zwolennicy zostali usunięci przez arian; Feliks zmarł niedługo później, ścięty lub wycieńczony pracą. Nie potrafimy z całkowitą pewnością wskazać przyczyny jego śmierci. Ma jednak znaczenie dla sprawy, że po upadku Liberiusza Feliks był prawdziwym papieżem i umarł za wiarę katolicką, czego dowodzą poniższe argumenty:
Po pierwsze, w jasny sposób świadczy o tym w życiorysie Feliksa św. Damazy lub inny autor Pontyfikału. Św. Hieronim zdaje się wyrażać to samo zdanie w swojej Kronice, gdzie mówi o rzymskim duchowieństwie: „Po roku rządów Feliksa zostali usunięci, ponieważ Liberiusz, wyczerpany wygnaniem i podpisawszy się pod heretycką nieprawością, wkroczył do Rzymu jako zwycięzca”. Te słowa oznaczają, że prześladowanie zaczęło dotykać Feliksa, inspirowane zaś było przez tych, którzy faworyzowali arian. Wynika z tego, że sam Feliks cierpiał prześladowanie za wiarę katolicką.
Po drugie: wszystkie dawne Martyrologie, zarówno te autorstwa św. Bedy, jak i Adona oraz Usuarda, a nawet rękopisy dotyczące czwartego dnia przed sierpniowymi kalendami (29 lipca) umieszczają pod tą datą świętego Feliksa II, papieża i męczennika, który ogłosił Konstancjusza heretykiem. Dodajmy do tego, że św. Grzegorz I, zarówno w wydanym przez siebie antyfonarzu, jak i sakramentarzu, umieszcza obowiązkowe oficjum św. Feliksa, papieża i męczennika, pod tą samą datą, czwartego dnia przed sierpniowymi kalendami. Co więcej, Feliks ów był rzymskim papieżem, a zatem tym właśnie, o którym mówimy, jak świadczy Mikrologus29. A zatem, ponieważ Kościół katolicki czcił Feliksa przez tysiąc lat jako papieża i męczennika, nie należy usuwać go spośród papieży, nawet jeśli byłoby to jedyny powód zaliczania go do ich pocztu.
Po trzecie: papież Feliks, dziadek św. Grzegorza, nazywany jest Feliksem IV przez dawnych pisarzy, takich jak Jan Diakon30 oraz Leon Hostiensis31. Nie mógł być jednak czwartym w kolejności Feliksem, jeśli Feliks, o którym piszemy, nie byłby drugim. Przed Feliksem IV nie było poza „naszym” Feliksem więcej niż dwóch innych tego imienia. A więc tysiąc lat temu Feliksa zaliczano do grona papieży, nie zaś schizmatyków.
Po czwarte: gdy w Rzymie w roku 1572 borykano się z niejasną sytuacją: czy ów święty Feliks winien zostać umieszczony w nowej Martyrologii, traf zdarzył, iż w bazylice świętych Kosmy i Damiana odnaleziono marmurową trumnę z wykonanym literami w dawnym stylu napisem: “HIC IACET CORPVS SANCTI FELICIS PAPÆ, ET MARTYRIS, QUI CONSTANTIVM HÆRETICVM DAMNAVIT”32.
W każdym razie po śmierci św. Feliksa Liberiusz na nowo pogodził się z rzymskim duchowieństwem i okazał wybitnym dostojnikiem Kościoła, jak wykazaliśmy wyżej na podstawie tego, co Sokrates pisze w swojej Historii na temat Macedończyków. Z tego względu w zgodnej opinii wszystkich Liberiusz ponownie objął pontyfikat i sprawował go aż do swej śmierci. Dlatego właśnie w katalogu papieży niektórzy z ojców Kościoła, jak św. Augustyn33 czy św. Optat z Milewe34 nie potrafili usytuować Feliksa, ponieważ najwyraźniej cały okres rządów Feliksa umieszczano „wewnątrz” pontyfikatu Liberiusza.
Trzynastym papieżem, któremu stawia się zarzut wiarołomstwa, jest niejaki Leon, w rzeczywistości antypapież. Niektórzy twierdzą, że był on następcą Feliksa II i był bez cienia wątpliwości arianinem; sczezł zaś w ten sam sposób, co założyciel owej herezji, mianowicie wskutek wylania się zeń wszystkich trzewi w trakcie korzystania z toalety. Poświadczają to zarówno Wincenty z Beauvais35, jak i Konrad z Halberstadt w swojej Kronice. Autorzy Centurii nie uważają tego za niemożliwe36.
Nie ma wątpliwości co do tego, że Leon ów był antypapieżem. Pewnym jest, że Leon I sprawował pontyfikat w czasie soboru chalcedońskiego, to jest około stu lat po Feliksie II. Co więcej, wszyscy dawni autorzy, tacy jak Hieronim, Augustyn, Optat, Teodoret, Rufin, jak również bardziej współcześni jak Sigbert, Marcin z Opawy, Platina oraz wszyscy inni, sytuują pontyfikat Damazego po śmierci Liberiusza i Feliksa.
Być może owa fałszywa historia wzięła się z wyimaginowanej opinii o rzekomych herezji Liberiusza i prześladowaniu katolików po usunięciu Feliksa II; wedle tej opowieści Liberiusz prześladował katolików niczym rozjuszony lew (jak fałszywie twierdzili ospali umysłowo. Z kolei wyobrażali sobie, że niejaki Leon, „papież-arianin” zasiadł na Stolicy Piotrowej po Feliksie II37. Jednak opowieści te należy zaliczyć do bajek.
1Centur. 4, ch. 10, colum 1284.
2De Ecclesia, lib. 1 cap. 9.
3Epist. ad solitariam vitam agentes.
4Chronicus et Catalogus scriptorium; in Fortunatiano.
5In vita Liberii.
6Historiae suae, lib. 15.
7Hist. lib. 10 cap. 22.
8Sacrae Historiae, lib. 2.
9Hist. Ecclesiastic., lib. 2, cap. 29.
10Lib. 4 cap 10.
11Lib. 2, ch. 16 and 17.
12Lib. 9 ch. 35, 36, and 37.
13Lib. 4, ca 11.
14De Virginibus, lib. 3, in principio.
15Haeres. 75.
16Adversus Constantium.
17Hist., lib. 10, ch. 27.
18Hist., lib. 4, ch. 14.
19Lib. 9, ch. 37.
20Loc. cit.
21Lib. 4, ch. 14.
22Lib. 9 ch. 37.
23De Ecclesia, lib. 1 ch. 9.
24Hist., lib. 10, cap. 22.
25Hist., lib. 2, cap. 17.
26Hist., lib. 4 ch. 10.
27Lib. 4, ch. 80.
28in Chronico.
29Lib. Ecclesiast., observationum, cap. 43.
30De vita B. Gregorii, lib. 1, ch. 1.
31Chronici Cassiensis, lib. 1, ca. 1.
32„Tutaj leży ciało św. Feliksa, papieża i męczennika, który potępił Konstancjusza jako heretyka”.
33Epist. 165.
34Lib. 2.
35Speculi historialis, lib. 15, ch. 23.
36Cent. 4, ch. 10, in vita Felicis II.
37Dla jasności dodajmy, że, co zdarza się rzadko, nie tylko historycy, ale nawet Kościół nie przychylił się do sformułowanej przez Bellarmina oceny Feliksa. Choć z jednej strony nasz Autor podaje wiarygodne argumenty, w ostatecznym rozrachunku zaciemnia sytuację jeszcze bardziej. Współcześni historycy wiedzą, że druga formuła z Sirmium, którą Liberiusz podpisał, nie była heretycka sama w sobie, choć można by ją jako heretycką zinterpretować. Gdy jednak Bellarmin twierdzi, że w gruncie rzeczy papieża może pozbawić urzędu kler rzymski, któremu sprawujący pontyfikat zdaje się być odstępcą, tworzy problem: przyznaje bowiem tym samym, że Liberiusz sam siebie za heretyka nie uważał. Jak zatem miałoby dojść do „wygaśnięcia” pontyfikatu Liberiusza, jeśli nie z woli Kościoła? To stanowisko również zostało potępione. Pozostaje nam zatem jedno rozwiązanie: Bellarmin słusznie uważa, że podpisane przez Feliksa II deklaracje nie są heretyckie i że został on przyjęty przez rzymski kler tymczasowo, może mając odegrać rolę marionetki w rękach arian; po tym jednak Boskim zrządzeniem losu bronił wiary katolickiej, choć nie był prawdziwym papieżem; a zatem nie stał się papieżem ponownie (jak gdyby mógł przestać nim być na wygnaniu), tylko odzyskał kontrolę nad Kościołem rzymskim. Postawienie sprawy w powyższy sposób zdaje się rozwiązywać zagadnienie – przypis Ryana Granta, autora tłumaczenia dzieła na język angielski.

