Czy „papież-heretyk” może nakazać Kościołowi wyznawanie błędu?
Odpowiada „Doktor doktorów”, Grzegorz z Walencji, jezuita

„Wiele zależy od natury pytania o wiarę, które papież rozstrzyga”.
PODSUMOWANIE: Tekst omawia rozważania siedemnastowiecznego hiszpańskiego teologa, Grzegorza z Walencji SJ, który zastanawia się nad tym, czy możliwe jest, by papież nakazał Kościołowi nauczanie błędu w zakresie wiary, oraz przedstawia konsekwencje tej koncepcji zarówno dla domniemanego papieża, jak i Kościoła.
UWAGI OD REDAKTORÓW WM REVIEW:
„Ale choćby my, albo Anioł z nieba przepowiadał wam mimo to, cośmy wam przepowiadali, niech będzie przeklęctwem.
Jakośmy przedtem powiadali, i teraz zasię mówię: Jeśliby kto wam opowiadał mimo to, coście wzięli, niech będzie przeklęctwem”
~ Gal 1, 8–9
W encyklice Casti Connubii Pius XI nauczał:
„Nie można bowiem pogodzić z mianem prawdziwego chrześcijanina, by ktoś tak zuchwale rozumowi swemu ufał, że niczego za prawdę uznać, nie chce, czego sam z istoty rzeczy nie poznał”.
W tekście tym Pius XI omawia skłonności ludzi odmawiających przystania na nauczanie Kościoła na podstawie wiary w jego nieomylność i uzależniających przyjęcie magisterium od spełnienia kryterium usatysfakcjonowania ich osobistego osądu dotyczącego wewnętrznej prawdy danego artykułu wiary.
Jednakże na podstawie tekstów takich jak przywołana wyżej encyklika Piusa XI niektórzy obrońcy Vaticanum II skłaniają się ku poglądowi, że jest bezprawne, a nawet niemożliwe dojście do wniosku, iż istnieje sprzeczność między wcześniejszym definitywnym nauczaniem Kościoła a noszącym wszelkie znamiona nieomylności nauczaniem nowszym.
Jest to kwestia całkowicie odmienna od tej, do której odniósł się Pius XI. Dotyczy ona najbardziej fundamentalnej zasady, na jakiej opiera się sama myśl – mianowicie: zasady niesprzeczności – oraz naszego obowiązku unikania trzeciego spośród grzechów przeciw Duchowi Świętemu: „Sprzeciwiać się uznanej prawdzie chrześcijańskiej”.
Jak zatem w epistemologii katolickiej prawowitym miałoby być rozważanie albo czynienie spostrzeżenia (nie mówiąc już o dyskutowaniu go lub dochodzeniu do wniosku), że sobór watykański II nauczał czegoś błędnego, nowego albo sprzecznego z wcześniejszym, ostatecznym magisterium?
Co więcej, kiedy rzymski papież albo sobór powszechny potwierdzony przez rzymskiego papieża ogłasza całemu Kościołowi definitywne nauczanie na temat wiary lub moralności, jest ono nieomylne.
Nie ma jedynej przepisanej formy słownej, której papież lub sobór obowiązani byliby użyć, by wydać takie nieomylne orzeczenie; rozpoznanie zaś, że orzeczenie takim jest, następuje poprzez rozpoznanie jego natury jako ostatecznego i kategorycznego stwierdzenia, podającego jakąś prawdę do wierzenia całemu Kościołowi i kończącego wszelką różnicę zdań na dany temat.
W takim właśnie nieomylnym charakterze deklaracja Vaticanum Secundum pt. Dignitatis Humanae przedstawiła zagadnienie wolności religijnej. Czy takie nauczanie, przedstawione jako ostatecznie rozstrzygające, a zatem cieszące się przywilejem nieomylności, wyklucza poczynienie przez nas spostrzeżenia, że stoi w sprzeczności z nauczaniem przedsoborowym?
Oto zagwozdka.
Poniżej zamieszczamy komentarz Grzegorza z Walencji, siedemnastowiecznego jezuickiego teologa (którego papież Klemens VIII nazwał Doctor doctorum – „doktorem doktorów”), zastanawiającego się nad postawionym problemem i proponującym swoje rozwiązanie. Stosuje on pewne rozróżnienia, nieodzowne w celu zmierzenia się z epistemologią w epoce posoborowej.
Tekst Grzegorza z Walencji przynosi następujące wnioski:
a) Jesteśmy w stanie rozpoznać błędy przeczące nauczaniu Kościoła.
b) Gdyby domniemamy papież usiłował podać do wierzenia błąd w oczywisty sposób sprzeczny z ugruntowaną wiarą Kościoła, błąd ów byłby możliwy do rozpoznania, domniemany papież zaś ukazałby się jako jawny heretyk, a zatem człowiek pozbawiony jakiejkolwiek władzy (tj. nie byłby on papieżem).
c) Gdyby domniemamy papież usiłował podać do wierzenia błąd na temat kwestii spornej lub trudnej do zrozumienia, błąd ów zaś nie stałby w jawnej sprzeczności z ugruntowaną wiarą Kościoła, niepodobna byłoby go rozpoznać; w tej sytuacji Kościół musiałby popaść w błąd, co jest niemożliwe.
Innymi słowy: istnieją podstawy, by stwierdzić sprzeczność między ugruntowaną wiarą a nauczaniem sprawiającym wrażenie „aktualnego”. Grzegorz z Walencji naucza, że człowiek, który usiłuje podać Kościołowi do wierzenia coś stojącego w sprzeczności z magisterium, jest w oczywisty sposób jawnym heretykiem, a zatem (jak twierdzi) nie jest papieżem.
_____________
Grzegorz z Walencji
Commentarii Theologici
Comm. in IIam IIae
Disputatio 1, Quaestio I, Punctum VII
1591–7
Kolumna 305 (nagłówek): Odparcie argumentów przeciw nieomylności papieża
Kolumny 310–311 (Argument trzeci):
Po trzecie, można zapewne wziąć pod uwagę, że niektórzy spośród katolickich pisarzy zaprzeczali, że cokolwiek zdecyduje papież, musi być bez wątpienia nieomylne. A zatem jak dotychczas nie mamy pewności co do twierdzeń dotyczących papieskiej nieomylności.
Odpowiadam: Wspomniani autorzy w niewystarczająco jasny sposób wyrazili to, co zamierzają powiedzieć. Nie stanowi zatem zaskoczenia, choć nie jest całkowicie pewne, że zbłądzili przeciw wierze.
[Próba podania Kościołowi do wierzenia herezji sprzecznej z ugruntowaną wiarą ujawnia „papieża” jako heretyka i oznacza, że stracił on urząd]:
Gdyby chcieli powiedzieć jedynie tyle, że papież może pobłądzić jako osoba prywatna lub podjąć próbę narzucenia Kościołowi wiary w jakiś oczywisty błąd, którego uparcie się trzyma, a który stoi w jawnej sprzeczności z ugruntowanym magisterium, mówią o czymś, co mogłoby mieć miejsce.
Jak bowiem zaobserwowaliśmy wyżej, wielu (np. Melchior Cano1) uznaje, że papież jako osoba prywatna może popaść w herezję ; a co więcej, może – choć bezskutecznie – narzucać [tj. usiłować narzucić] swą jawną prywatną herezję innym, jak przyznają nawet autorzy cieszący się największym autorytetem. Piszą o tym [na przykład] Turrecremata omawiając [siedemnasty] sposób skazania kogoś za herezję2, Sylwester zaś twierdzi to samo w Summie3.
W istocie nie stanowiłoby to dla Kościoła żadnego zagrożenia; byłby on bowiem obowiązany (ze względu na rozpoznanie, że papież-heretyk utracił swój urząd wskutek jawnego odstępstwa od wiary i naucza czegoś sprzecznego z ugruntowaną wiarą Kościoła) odmówić mu posłuchu należnego prawowitemu pasterzowi i uciekać odeń jako od wilka bez owczej skóry.
UWAGA REDAKTORÓW WM REVIEW:
Innymi słowy, jeśli domniemany papież usiłuje narzucić całemu Kościołowi jawny błąd w wierze, ujawnia się jako publiczny heretyk, a zatem nie jest papieżem. Od pozostałej części Kościoła mamy prawo spodziewać się, że będzie w stanie wystarczająco jednoznacznie rozpoznać wspomnianą sprzeczność oraz jej konsekwencję i wyciągnąć stosowne wnioski.
A zatem okoliczność, w której domniemany papież narzucający (lub definiujący) błędną naukę mającą pozory nieomylności, a stojącą w sprzeczności z wcześniejszym definitywnym magisterium, nie skutkuje impasem – sytuacją, w której zmuszeni jesteśmy przyjąć błąd stojący w sprzeczności z wcześniejszym nauczaniem. Opisana sytuacja stanowi sama w sobie świadectwo tego, że domniemany papież nie dysponuje żadną władzą, ze względu na głoszenie jawnych herezji.
[Narzucenie Kościołowi herezji w kwestii kontrowersyjnej jest niemożliwe:]
Jeśli jednak autorzy ci twierdzą, że papież istotnie może zatwierdzić jako oficjalny przedstawiciel Kościoła błąd przeciw wierze w kwestiach jednoznacznie nie zdefiniowanych, to jest niewystarczająco jasno ugruntowanych decyzją Kościoła, popełniają poważny błąd w zakresie wiary.
Cały Kościół musiałby wtedy (w istocie byłby do tego nawet zobowiązany) uznać za swego pasterza takiego papieża, który naucza w sprawie kontrowersyjnej, a którego nie rozpoznano jeszcze jako jawnego heretyka, i słuchać go bez zastrzeżeń.
A zatem, gdyby papież mógł zbłądzić, zbłądzić mógłby cały Kościół; więcej: musiałby popaść w błąd – jest to krzycząca o pomstę herezja, jak w wystarczający sposób wykazano wyżej.
UWAGA REDAKTORÓW WMReview.co.uk: Innymi słowy, sytuacja, w której domniemany papież narzucałby (definiowałby) błędy i nadawał swemu nauczaniu pozory nieomylności (błędy w kwestiach, które z jakiejś przyczyny nie zostały jasno zdefiniowane w prawdziwym i odwiecznym magisterium), pociągałaby za sobą z konieczności wniosek, że Kościół nie jest w stanie rozpoznać z wystarczającą jasnością i pewnością sprzeczności, a tym samym popada w błąd. Jest to niemożliwe, ponieważ oznaczałoby z konieczności, że jest w stanie włączyć do swego nauczania błąd przeciw wierze.
[Kwestie budzące kontrowersje wśród katolików, jak i heretyków]:
Z powyższego wyciągamy wniosek, że wiele zależy od natury zagadnienia z zakresu wiary, którego rozstrzygnięcia podejmuje się papież.
Kontrowersje istnieją lub mogą zaistnieć nawet wśród wiernych; w innym wypadku kwestia jest sporna tylko dla heretyków, lecz dla wiernych jest jednoznaczna.
Jeśli dana kwestia może stanowić przedmiot sporu wszystkich, włączając w to wiernych katolickich, niemożliwe jest, żeby papież chciał, aby jeden z dwóch przeciwstawnych poglądów został przyjęty przez cały Kościół, a jednocześnie mylił się w tej kwestii.
Logika mówi bowiem, że cały Kościół mógłby wtedy (w istocie: musiałby) popaść w błąd, ponieważ nie byłby w stanie polegać na określonym w sposób pewny wcześniejszym rozstrzygnięciu i przyjąć nauczania podanego już wcześniej przez namiestnika Chrystusowego.
[Kwestie rozstrzygnięte przez Kościół, lecz budzące spory wśród heretyków]
Lecz jeśli dana kwestia stanowi przedmiot sporu jedynie wśród heretyków, a przez Kościół została już rozstrzygnięta, należy dokonać dalszego rozróżnienia.
Jest bowiem możliwe, by kontrowersje dotyczące danego zagadnienia były podsycane przez heretyków, tak aby Kościół, dotknięty pewnym utrapieniem, uznał za stosowne jaśniej zdefiniować poprzez papieską deklarację nauczanie w danej kwestii, dla wzmocnienia wiary katolików; lub też nie podnosi się w odniesieniu do rozważanej sprawy żadnych kwestii spornych.
Jeśli takiej kwestii spornej ponownie się nie podnosi, może dojść do sytuacji uznawanej przez niektórych (jak wspomnieliśmy wyżej) za prawdopodobną, a mianowicie: papież, który jako osoba prywatna popadł w herezję przez Kościół potępioną, usiłowałby również (nieskutecznie) narzucić ją całemu Kościołowi; nie stanowiłoby to jednak dla samego Kościoła żadnego zagrożenia, jak wyłożyliśmy wyżej.
Gdyby jednak podniesiona miałaby zostać kolejna kwestia sporna dotycząca [zdefiniowanego już] zagadnienia z zakresu wiary, niemożliwe jest, aby papież chciał, żeby cały Kościół przyjął heretycki pogląd na ową sprawę; przeciwnie: wydałby jasne i ostateczne orzeczenie, cieszące się przywilejem nieomylności; zawierałoby ono prawdę i tylko prawdę, uprzednio już zdefiniowaną przez Kościół i podaną wiernym do przyjęcia.
Albowiem celem i siłą obietnic poczynionych przez Chrystusa św. Piotrowi oraz jego następcom czyli też samemu Kościołowi jest to, że kwestie sporne, które się pojawią, najwyższy pasterz Kościoła rozstrzygnie w sposób nieomylny, utwierdzając katolików w wierze, nawet jeśli wcześniej Kościół wydawał już rozstrzygające orzeczenia w danej kwestii.
_____________
Argument piąty
Kolumny 312–313
Po piąte, można by wysunąć zarzut, że skoro papież może (przynajmniej w opinii wielu) przylgnąć jako osoba prywatna do jawnego błędu przeciw wierze, może również przylgnąć do takiego, który jawny nie jest.
I znów: [wydaje się, że] podobnie jak papież ma możliwość narzucenia swego prywatnego, choć jawnego błędu Kościołowi, ma również możliwość podać mu do wierzenia błąd widoczny nie tak wyraźnie (jak przyznają cytowani wyżej Turrecremata i Sylwester). Może się zatem zdarzyć, że w pewnej kwestii poda do wierzenia błąd dotyczący zagadnienia, które wciąż stanowi przedmiot sporu; jednoznaczne przekonanie dotyczące danego zagadnienia jeszcze się wśród katolików nie ugruntowało.
A to z kolei znajduje potwierdzenie w poniższej argumentacji: Może się bowiem zdarzyć, że w tym samym momencie, w którym papież pozostawałby pod wpływem niejawnego błędu, trzeba by wypowiedzieć się w spornej kwestii, dotyczącej właśnie tego zagadnienia, w którym się myli. Wydaje się, że w takim wypadku papież mógłby podać do wierzenia swą błędną opinię.
Odpowiadam na ten argument następująco: wierność Boga, w ramach której zobowiązał się obietnicą do zapobieżenia sytuacji, w której Kościół głosiłby wszem wobec jakiś błąd, przeciwstawiona zostaje papieżowi, który przylgnął do niejawnego błędu, mając wolę obowiązania całego Kościoła, by przyjął go za prawdę.
W takich okolicznościach Kościół musiałby przyjąć ów błąd (gdyby kwestia była w oczywisty sposób kontrowersyjna), a zatem w konieczny sposób omyliłby się, co jest całkowicie niedorzeczne.
Wspomniana wierność Boża nie sprzeciwia się w ten sam sposób koncepcji papieża, który już jawnie głosi herezje, a zatem faktycznie lub wedle osądu wiernych nie jest już papieżem, a usiłuje podać Kościołowi do wierzenia jawny błąd.
Albowiem, jak powiedzieliśmy wyżej, podobne usiłowanie podjęte przez papieża nie zagrażałoby całemu Kościołowi popadnięciem w błąd, ponieważ Kościół natychmiast rozpoznałby, że ten, który podaje się za papieża i pasterza Chrystusowej owczarni, któremu należy się posłuszeństwo, utracił już swój urząd, okazawszy się jawnie wilkiem, którego od wiernych/owiec należy trzymać z daleka.
_______
1Czyt. Melchior Cano “De locis theologicis”, ks. 6, ostatni rozdział, na temat argumentu jedenastego.
2“De Ecclesia”, ks. 2, r. 112 o siódmym argumencie oraz ks. 4, cz. 2, r. 16
3Przy słowie “Opinio” pod koniec.


Jeden komentarz