Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła – CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ – Rozdział VII

Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła
CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ
W obronie papieży, którzy rzekomo pobłądzili w sprawach Wiary
ROZDZIAŁ VII
O pozostałych papieżach, którym fałszywie zarzuca się błąd przeciw wierze
Trzydziestym szóstym spośród papieży, którym stawia się zarzut wiarołomstwa, jest Aleksander III. W rozdziale pt. Cum esses (O testamentach) twierdzi on, że obce jest prawu Bożemu oraz zwyczajowi kościelnemu, by do potwierdzenia autentyczności testamentu potrzeba było więcej niż trzech świadków; w tym samym miejscu nakazuje pod karą ekskomuniki, by nikt nie ważył się podważać testamentu sporządzonego w obecności trzech świadków. W całym świecie chrześcijańskim praktykuje się zwyczaj odmienny: testamentów nie uważa się za niepodważalne, jeśli nie ma na ich sporządzenie świadków w liczbie siedmiu. Ten sam papież Aleksander w rozdziale Licet, dotyczącym wielożeństwa, podaje, że niektórzy spośród jego poprzedników twierdzili, iż małżeństwo zawarte osobiście mocą słów, lecz nie skonsumowane, można uczynić nieważnym poprzez zawarcie kolejnego związku; Aleksander uważa jednak inaczej. Miałoby stąd wynikać, że pobłądził albo Aleksander albo jego poprzednicy.
Odpowiadam na pierwszy argument opierając się na Glosie kanonistów: prawo ustanowione przez Aleksandra dotyczyło wyłącznie osób poddanych w zakresie spraw doczesnych oraz duchowych papieżowi, a zatem ustanowiony przezeń kanon nie oznacza dyskredytowania prawa cywilnego, ani praktyki panującej w pozostałej części chrześcijańskiego świata. Gdyby jednak ustanowił prawo dla wszystkich chrześcijan, należałoby rozumieć je jako przepisane dla przyczyn pobożności i dotyczące spraw podlegających osądowi Kościoła, to jest: interpretowalibyśmy je jako decyzję, mocą której nie wszyscy, lecz jedynie ci, którzy czynią swymi spadkobiercami Kościół lub konkretną osobę duchowną, do ważności sporządzanego testamentu potrzebują jedynie trzech świadków. Na drugi argument odpowiadam: ani Aleksander, ani jego poprzednicy niczego nie zdefiniowali; wyrazili jedynie swoje opinie.
Trzydziestym trzecim atakowanym papieżem jest Celestyn III, któremu Alfons de Castro zarzuca herezję i twierdzi, że nie da się jej niczym usprawiedliwić; miał bowiem Celestyn nauczać, że małżeństwo można rozwiązać wskutek herezji i że prawowity nowy związek wolno zawrzeć osobie, której poprzedni współmałżonek popadł w herezję1. Nawet gdyby ów dekret Celestyna nie przetrwał do czasów dzisiejszych, i tak znajdował się w starożytnych dekretałach; chodzi o rozdział Laudabilem, dotyczący nawrócenia niewiernych, na który powołuje się Alfons. Co więcej, nauczanie Celestyna jest w jawny sposób heretyckie, Innocenty III zaś naucza o rozłączeniu małżonków czegoś wręcz przeciwnego niż Celestyn2, podobnie jak zdefiniował to zagadnienie sobór trydencki3.
Odpowiadam: ani Celestyn, ani Innocenty nie orzekali na wspomniany temat niczego pewnego; każdy z nich wypowiadał się jedynie na zasadzie stwierdzenia tego, co wydawało im się bardziej prawdopodobne. Jawnie świadczą o tym słowa samego papieża Innocentego, który, stwierdzając, że jego poprzednik na Stolicy Piotrowej miał we wspomnianej kwestii inne zdanie, potwierdza, iż cała kwestia była jeszcze przedmiotem dyskusji. Z drugiej strony Alfons twierdzi, że list Celestyna znajdował się w pewnym czasie wśród epistoł w dekretałach. Choć to bez wątpienia prawda, nie można wyciągać stąd wniosku, że Celestyn wydał dokument o randze konstytucji apostolskiej, nie mówiąc już o orzeczeniu ex cathedra; jest bowiem pewne, że wiele zawartych w dekretałach listów nie definiuje spraw de fide, lecz tylko przekazuje nam opinię papieża na dany temat.
Trzydziestym czwartym spośród oskarżanych papieży jest Innocenty III, który w rozdziale Per venerabilem w kontekście tego, kto może zostać uznany za dzieci Boże, naucza, że stare prawo nie zostało jeszcze wprost uchylone: „To oczywiste, że skoro Księga Powtórzonego Prawa nazywa się tak właśnie, sama jej nazwa wskazuje na to, że zawarte tam nakazy winny być przestrzegane również w Nowym Testamencie”. Lecz ów dekret Innocentego sprzeciwia się nauczaniu św. Pawła opisanym w piętnastym rozdziale Dziejów Apostolskich.
Odpowiadam: Innocenty nie miał zamiaru stwierdzić, że przepisów zawartych w Księdze Powtórzonego Prawa należy przestrzegać co do joty, lecz o tyle, o ile to, co zostało w Starym Testamencie powiedziane, stanowi figurę Nowego. A zatem Innocenty sądził, że nazwa Księgi Powtórzonego Prawa świadczy o tym, że zawiera ona figury dotyczące kwestii regulowanych przez prawo Nowego Przymierza.
Trzydziestym piątym oskarżonym następcą św. Piotra jest Mikołaj IV, który w rozdziale Exiit na temat znaczenia słów in Sexto orzekł, iż Chrystus słowem i przykładem głosił doskonałe ubóstwo, które polega na rezygnacji z wszelkiej własności materialnej – nieposiadaniu absolutnie niczego, ani indywidualnie, ani jako wspólnota; a zatem taki rodzaj ubóstwa jest święty i zasługujący. A jednak Jan XXII nauczał w swych extravagantes (w części poświęconej znaczeniu słów)4, że to fałszywa perspektywa. W extravagantes instruuje bowiem autora kanonu, że niemożliwością jest, by zaakceptować wspomniany rodzaj ubóstwa, w ramach którego człowiek miałby się wyrzec wszelkiego rodzaju własności w stosunku do rzeczy materialnych, a jedynie ich używać; podobnie w kilku kolejnych punktach nazywa heretyckim twierdzenie, że Chrystus nauczał takiego ubóstwa słowem i przykładem. Ponownie w extravagantes, pod tytułem Quia quorundam, twierdzi toż samo i to jeszcze dobitniej. Jan de Torquemada usiłuje pogodzić zdanie owych papieży we wspomnianych kwestiach, choć przecież sam Jan usiłuje ukazać, że nie zgadza się z Mikołajem5.
Z pewnością jednak, jeśli nie zostałem całkowicie zwiedziony, nie da się ich we wszystkich kwestiach pogodzić. A zatem musimy poczynić obserwację, że papieże Jan i Mikołaj zajmują się trzema zagadnieniami. Po pierwsze: traktują o tym, czy w kwestiach związanych z użyciem dóbr konsumpcyjnych można oddzielić usus od własności. Po drugie: czy ubóstwo oznaczające wyrzeczenie się wszelkiej własności, a zakładające jedynie korzystanie z dóbr, może być święte i zasługujące. Po trzecie: czy Chrystus głosił potrzebę praktykowania takiego ubóstwa słowem i przykładem.
Papież Jan odpowiada na pierwsze pytanie następująco: Nie da się oddzielić korzystania z dóbr od ich posiadania, ponieważ posiadać coś oznacza mieć możliwość to zniszczyć. Stąd niemożliwe jest, aby zniszczyć daną rzecz w drodze jej użycia, na przykład spożywając chleb, a nie będąc jednocześnie w jej posiadaniu. Mikołaj jednakże naucza, że może się tak stać i ma słuszność, ponieważ później Klemens V nauczał tego samego w jasny sposób w dokumencie „Exivi de paradiso”, dotyczącym znaczenia słów Mikołaja; powód takiego stawiania sprawy jest jasny. Mikołaj IV argumentuje, że z tytułu posiadania nie da się niczego w żaden sposób zniszczyć; lecz nie ma przeszkód, by zniszczyć przedmiot po tym, jak ktoś zgłosi chęć posiadania go, odda go, sprzeda, zamieni etc. Co więcej, pewne jest, że wszyscy prawdziwi członkowie zakonów mają możliwość korzystania z chleba, który jedzą, oraz wina, które piją; niemniej jednak nie mogą ich oddać, sprzedać, zmienić, wyrzucić itd. Otóż można by powiedzieć, że papież Jan z pewnością pobłądził. Odpowiadam: to prawda, lecz nie podważa to papieskiej nieomylności: omawiana kwestia nie należy bowiem do depozytu wiary, jak sam papież Jan mówi w extravagantes, dotyczy bowiem rzeczy światowych, a co więcej, w tej kwestii teologowie się różnią.
W kwestii drugiego zagadnienia: Mikołaj sądził, że ubóstwo jest święte i zasługujące; Jan był odmiennego zdania. Co więcej, Mikołaj ma w każdej ze wspomnianych kwestii rację, niemniej jednak nie ogłasza w ich zakresie definicji, jakby należały do depozytu wiary; ani też Jan wprost im się nie sprzeciwia. Jan bowiem, w sprawach omawianych w extravagantes, adresowanych do autora formułującego kanony, ma jedynie zamiar powstrzymać niepodzielne panowanie w tych kwestiach ducha franciszkańskiego; co więcej, Jan miał prawo odwołać prawo tego rodzaju.
W sprawie trzeciego zagadnienia (które jest najpoważniejsze ze wszystkich i dotyka sprawy wiary) Mikołaj i Jan nie przeczą sobie. Mikołaj twierdzi bowiem, że w pewnym czasie Chrystus głosił najdoskonalsze ubóstwo słowem i przykładem; ponadto w pewnym okresie nie praktykował ubóstwa w sposób tak skrajny jak kiedy indziej, gdy występował jako ojciec i nauczyciel wszystkich. Co więcej, Jan ogłosił heretyckim pogląd, iż Chrystus podczas Swego ziemskiego życia nie posiadał niczego na własność, ani indywidualnie, ani wespół z innymi. Te dwa twierdzenia nie stoją ze sobą w sprzeczności. Mikołaj nie przeczy, że w pewnym momencie Chrystus posiadał coś na własność, choćby wespół z innymi; przeczy jedynie, by było to prawdą passim. Jan z kolei nie zaprzecza, że w pewnym momencie nie posiadał niczego, ani samemu ani wspólnie z innymi; przeczy jedynie, by było to prawdą passim.
Faktowi, że Chrystus nauczał słowem i przykładem jednego i drugiego, nie sposób zaprzeczyć; głosił bowiem ubóstwo ze wszech sił w dziesiątym rozdziale Mateuszowej Ewangelii, gdzie mówi: „Nie miejcie złota, ani śrebra, ani pieniędzy w trzosach waszych. / Ani taistry w drodze, ani dwu sukien, ani butów, ani laski” [Mt 10, 9–10]. Ani Mikołaj, ani Jan nie twierdzą, że słowa powyższe należy traktować jako przykazanie albo radę ewangeliczną; nie twierdzą też, że można je rozumieć inaczej niż wezwanie do porzucenia wszelkiej własności. Wystarczy bowiem, że zachowała się opinia Mikołaja na temat tego, jak można rozumieć ową naukę Chrystusową i czemu ona się nie sprzeciwia; i istotnie tak jest. I choć Chrystus dodał: „godzien jest robotnik strawy swojej, zobowiązał wiernych do utrzymywania nauczycieli wiary, a zatem zezwolił owym nauczycielom, by przyjmowali od ludzi środki do życia; niemniej jednak nie zobowiązał ich, by domagali się jakichkolwiek dóbr, co jasno wynika z Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian (rozdział 9), lecz zezwolił, by żyli z pracy własnych rąk oraz bez roszczenia sobie do nich praw przyjmowali dary, które należą im się z tytułu sprawiedliwości. To właśnie w tym kluczu św. Franciszek rozumiał powyższe słowa, słuszność zaś podjętych przezeń dzieł Pan Bóg potwierdził wieloma cudami, jak również powszechną akceptacją Kościoła powszechnego.
Co więcej, Bóg ukazuje to samo właśnie w tym przykładzie, co wynika jasno z ósmego rozdziału św. Mateusza: „Syn człowieczy nie ma, gdzieby głowę skłonił” [Mt 8, 20], jak również z ósmego rozdziału Ewangelii Łukaszowej, w którym mowa o kobietach, które towarzyszyły Jezusowi i służyły Mu z majętności swoich [Łk 8, 1–3]. Wówczas bowiem Pan Jezus żył wspólnie z apostołami z jałmużny, która nie przynosiła im ujmy.
Pan Jezus nauczał Swoim przykładem również innego typu życia, co jasno wynika z trzynastego rozdziału św. Jana, gdzie czytamy o tym, że były miejsca, w których Pan Jezus mieszkał wspólnie z uczniami; nie ma też wątpliwości, że posiadali pewną sumę pieniędzy, przynajmniej jako własność wspólną, skoro mieli w zwyczaju udzielać jałmużny, co wynika niezbicie z tego samego fragmentu Ewangelii. Wierni przebywający później w Jerozolimie naśladowali ten tryb życia6, podobnie jak niemal co do jednego zakony. Za wyjątkiem franciszkanów wszystkie bowiem zgromadzenia posiadają na własność (przynajmniej wspólną) ruchomości.
Trzydziestym szóstym papieżem sadzanym na ławie oskarżonych jest Jan XXII, którego potępia wielu, a w szczególności Wilhelm Ockham7 oraz Adrian8, ponieważ papież ów nauczał, że dusze, które dostąpiły zbawienia, nie oglądają Boga przed zmartwychwstaniem ciał. Potwierdza to sam Erazm z Rotterdamu i dodaje: „Papież Jan XXII tkwił, jak się zdaje, w takim błędzie, że prace teologów paryskich zmusiły go do odwołania, nie bez wstydu, fałszywego poglądu w obecności króla Francji, Filipa. Wiadomość o tym podaje w kazaniu na Wielkanoc Jan Gerson”9.
Kalwin dodaje, że ten sam papież Jan nauczał, iż dusze są śmiertelne: „Jeśli więc papieże mają cieszyć się przywilejem nieomylności, jak twierdzi Kościół, muszą usunąć z pocztu następców św. Piotra Jana XXII, który publicznie stwierdził, że dusza jest śmiertelna i ginie razem z ciałem, by zmartwychwstać dopiero w dzień sądu ostatecznego. A zatem należy uznać, że cała Stolica Apostolska ze swoimi głównymi filarami upadła, żaden z kardynałów nie sprzeciwił się temu szaleństwu; jedynie uniwersytet paryski wezwał króla, by domagał się od papieża odwołania wygłoszonych twierdzeń. Król zakazał swoim poddanym pozostawania w łączności [z papieżem], chyba że ten natychmiast odwoła swoje twierdzenia i ogłosił swój zakaz w zwyczajowy sposób, poprzez herolda. Zmuszony w ten sposób do reakcji, papież wyrzekł się swego błędu”. Kalwin jednakże nie podaje żadnego źródła tej wiadomości; jedynie umieszcza na marginesie dopisek: „Świadkiem był żyjący podówczas Jan Gerson”10.
Odpowiadam – najpierw Adrianowi: papież Jan w owym czasie naprawdę sądził, że dusze nie mają wizji uszczęśliwiającej aż do momentu po zmartwychwstaniu ciał; inni uważali podobnie, gdy wciąż można było tak utrzymywać bez niebezpieczeństwa popadnięcia w herezję, ponieważ Kościół jeszcze wtedy nic w tej sprawie nie zdefiniował. Ponadto Jan miał zamiar wydać na jej temat uroczyste orzeczenie, ale w trakcie przygotowania go i konsultacji zmarł; świadczy o tym jego następca, Benedykt XII, który zaczyna extravagantes od Benedictus Deus – o tym wszystkim donosi Alfons de Castro11.
Co więcej, Jan Villanus przekazuje, że papież Jan przed śmiercią do pewnego stopnia ogłosił odwołanie swojej opinii12. Po pierwsze: mocne dowody wskazują na to, że nigdy nie miał zamiaru wydawać orzeczenia w omawianej sprawie, a zamiast tego badać ją, by odkryć prawdę. Po drugie dodaje, że papież Jan w chwili śmierci skłaniał się już ku myśli, że bardziej prawdopodobna jest opinia, iż dusze zbawionych dostępują wizji uszczęśliwiającej przed dniem sądu ostatecznego; przychylał się do tego zdania z zastrzeżeniem, że gdyby Kościół kiedykolwiek orzekł coś innego, bez zastrzeżeń podda wszystkie swoje nauki owemu orzeczeniu. Wskazuje nam to jasno, że postawa Jana XXII była zawsze uzasadniona i katolicka.
Kalwinowi odpowiadam, że w zaledwie kilku słowach bezczelnie kłamie aż pięciokrotnie. Po pierwsze: Jan Gerson nie był współczesnym Jana XXII. Mamy co do tego pewność na podstawie świadectwa Jana Villanusa13 oraz wszystkich innych historyków; Jan XXII umarł w roku 1334, Gerson zaś urodził się w 136314. A zatem kiedy papież Jan umierał, Gerson jeszcze się nie narodził.
Drugie kłamstwo dotyczy twierdzenia, że Gerson rzekomo powiedział, iż papież Jan zaprzeczał nieśmiertelności duszy. Gerson bowiem nie wypowiada się na temat błędów Jana XXII, poza przypadkiem, kiedy wspomina o jego kazaniu na temat Wielkanocy, zawartym w tomie IV, które jako jedyne jest cytowane przez wszystkich na dowód błędu papieża Jana. Gerson pisze ponadto: „Chrystus uczynił to dobremu łotrowi na krzyżu, który, choć zdaje się, że nie uczynił jeszcze pokuty za wszystkie swe grzechy, został zbawiony i oglądał Boga twarzą w twarz w owej godzinie, podobnie jak święci w Niebie. Z tego względu widoczna staje się fałszywość nauki papieża Jana XXII”. Gerson nie rozwija zagadnienia i nie stwierdza, która spośród nauk papieża była jego zdaniem błędna, lecz gdy pisze: „Wygląda to na błąd w nauczaniu papieża Jana” z tego właśnie względu, że łotr ukrzyżowany razem z Chrystusem wkrótce po śmierci oglądał Boga, dobitnie pokazuje, że papież Jan mylił się w tej kwestii, sądził bowiem, że dusze świętych nie oglądają Boga bezpośrednio po śmierci. Niemniej jednak ani Gerson, ani nikt inny, kto pisał o tej sprawie zanim napisał o niej Kalwin, nawet Wilhelm Ockham, najbardziej wrogo nastawiony do tego papieża, nie twierdzi, że Jan XXII zaprzeczał nieśmiertelności duszy.
Rozumiem jednak, dlaczego Kalwin dopuścił się tak straszliwego kłamstwa, ponieważ błąd papieża Jana dotyczący wizji uszczęśliwiającej dla Kalwina nie jest jedynie błędem, lecz oficjalnym nauczaniem; twierdzi bowiem, że w Niebie przebywa tylko Chrystus, święci czekają zaś na wejście tam w swego rodzaju „poczekalni” aż do końca świata15. I dodaje: „Święci po swojej śmierci są wciąż związani z nami. Lecz [nawet] jeśli mają wiarę, nadal nie oglądają Boga”16. A zatem Kalwin, widząc, co inni potępili u papieża Jana, sam nie mógł go potępić; niemniej jednak nie przepuścił okazji, by oskarżyć papieża, odwołał się więc do swego nauczyciela, ojca kłamstwa, i stosując jego metody przekształcił całą sprawę w charakterystyczną dla niego kalumnię.
Trzecie kłamstwo dotyczy twierdzenia, że żaden kardynał nie sprzeciwiał się nauczaniu papieża Jana. Jest to w oczywisty sposób fałszywe, ponieważ ni Gerson, ni nikt inny niczego podobnego nie twierdzi, wielu zaś pisze o czymś zgoła odwrotnym, co wynika wyraźnie z definicji ogłoszonej przez papieża Benedykta XII po śmierci Jana XXII na podstawie konsensusu wszystkich kardynałów (co wynika z listu Benedykta); nie ma też powodu, by ci, którzy mieli zdanie odmienne, mieli obawiać się wystąpienia ze sprzeciwem wobec papieża Jana jeszcze za jego życia. Benedykt XII w swoich extravagantes zapewnia, że papież Jan surowo nakazał kardynałom oraz pozostałym konsultorom, spośród których wszyscy byli nauczycielami, by szczerze przedstawili swoje zdanie, aby dało się odkryć prawdę. Co więcej, Jan Villanus, który był Janowi XXII współczesny, pisze, że większość kardynałów sprzeciwiła się opinii papieża Jana, jeszcze za jego życia17.
Czwarte łgarstwo Kalwina polega na tym, że podaje on, iżby król Francji miał zakazać swoim poddanym pozostawania w łączności z Janem. O fakcie bowiem, że Filip, król Francji, ufał w omawianej kwestii teologom paryskim bardziej niż papieżowi jako prywatnemu nauczycielowi, świadczy w cytowanym dziele Gerson; lecz w jaki sposób, na co się powołując miałby ekskomunikować papieża, wszyscy milczą; nie jest również wiarygodne, by w owych czasach chrześcijański król poważył się na coś podobnego.
Piąte kłamstwo dotyczy tego, że papież odwołał swój błąd. Nie pisze o tym ani Gerson, ani żaden inny autor; ale też papież nie powinien był odwoływać żadnego błędu, skoro nigdy weń nie popadł. Wycofał się ze swej błędnej opinii na dzień przed śmiercią, lecz uczynił to idąc za radą swoich bliskich, nie zaś na rozkaz króla18. Nie jest też prawdą, że Jan został zmuszony do pokutowania, a jeszcze mniej wiarygodne, aby odbywał ją w obecności króla Filipa.
Trzydziestym siódmym spośród tych, którym zarzuca się odstępstwo od wiary, jest (antypapież) Jan XXIII, który podczas soboru w Konstancji (sesja 11) został oskarżony o zgubną herezję: mówi się bowiem, że zaprzeczał istnieniu życia pozagrobowego, zmartwychwstaniu ciał. Odpowiadam: Jan XXIII nie był papieżem; jest to bez cienia wątpliwości prawda; nie ma zatem powodu, by przeprowadzać jego obronę. W owych czasach trzy osoby pretendowały do tytułu papieża: Grzegorz XII, Benedykt XIII oraz Jan XXIII. Nie dawało się z łatwością stwierdzić, który spośród nich był prawowitym następcą św. Piotra, gdyż każdego wspierała liczna grupa uczonych teologów. Dodam ponadto, że jest wielce prawdopodobne i prawie pewne, że błąd jest przypisywany owemu antypapieżowi Janowi fałszywie. Po pierwsze bowiem, gdy przyglądamy się zatwierdzonym podczas tej sesji soboru artykułom (z którymi Jan XXIII miał się rzekomo nie zgadzać), na początku umieszczone są 53 artykuły, wszystkie dotyczące zwyczajów, a uchwalenie ich wszystkich zostało potwierdzone przez nieposzlakowanej opinii świadków. Z kolei uchwalenie innych artykułów nie zostało potwierdzone przez pewnych świadków, a przedostatnim z rzeczonych jest ten, na temat którego prowadzimy tu rozważania.
A zatem nie ma dowodu na herezję antypapieża Jana – za wyjątkiem pogłosek, które zaczęły się nieść z powodu tego, że Jan XXIII prowadził rozwiązłe życie; zaczęto z tego względu sądzić, że nie wierzy w przyszłe życie, ani w zmartwychwstanie ciał. Któż jednak nie dostrzeże, że herezja nie polega na niemoralnym postępowaniu? Jak wielu można się doliczyć ludzi, którzy wierzyli ortodoksyjnie, a prowadzili życie wielce niemoralne? Z kolei podczas sesji dwunastej soboru uroczyste orzeczenie przeciw Janowi pokrótce omawiało powody, dla których zostaje potępiony i odmawia mu się urzędu papieża, nie ma jednak żadnej wzmianki o jego błędzie lub herezji. Z pewnością argument stanowi fakt, że nie da się udowodnić owemu „papieżowi” Janowi herezji. Gdyby bowiem dało się ją udowodnić, winna zostać wspomniana na samym początku wśród powodów jego potępienia; nie ma bowiem żadnej sprawiedliwszej przyczyny do osądzenia papieża niż spostrzeżenie, że dopuścił się odstępstwa od wiary; więcej: nie ma żadnego innego powodu, dla którego papież mógłby być sprawiedliwie sądzony.
Trzydziestym ósmym spośród oskarżonych jest Benedykt XIII, którego sobór w Konstancji potępił za herezję19. Lecz Benedykt ów nie był wcale papieżem, jako że był następcą Klemensa VII, który przemocą wdarł się na tron św. Piotra, podczas gdy Urban VI wciąż żył; nie był jednak również heretykiem. Jedynym wysuwanym przeciw niemu zarzutem był ten, iż utrzymywał, że sobór nie ma władzy większą niż papież; w tej kwestii Benedykt wcale się nie mylił.
Trzydziestym dziewiątym jest Eugeniusz IV, którego pontyfikat został „skrócony” przez sobór w Bazylei20, ponieważ miał popaść w herezję. Lecz on również nie pobłądził w kwestii żadnej prawdy. Z tego powodu sobór lozański postępował w zgodzie z wcześniejszymi decyzjami papieża, Mikołaj V zaś, następca Eugeniusza, doznawał czci jako prawowity papież, co można wywnioskować z treści listu tegoż Mikołaja, który to (list) zwykle dołącza się do dokumentacji soboru w Bazylei.
Czterdziestym oskarżanym o błąd papieżem jest Innocenty VIII, który rzekomo zgrzeszył pozwalając Norwegom celebrować Mszę świętą bez wina, jak donosi Volaterranus21. Ale na ten zarzut odpowiedzi można udzielić z łatwością. Po pierwsze bowiem Innocenty nie wydał dekretu, w którym nakazuje coś Kościołowi powszechnemu: nie mówi mianowicie, że godzi się odprawiać Mszę świętą bez wina. A zatem jeśli pobłądził, to nie w zakresie nauczania, lecz praktyki. Ponadto nie zezwolił, aby w miejsce wina używano innego napoju, co spowodowałoby nieważność materii sakramentu; zezwolił jedynie, by Norwegowie konsekrowali Eucharystię tylko pod postacią chleba ze względu na palącą konieczność: na dalekiej Północy wina nie da się przechowywać, gdyż szybko kwaśnieje. Ale z pewnością w nauczaniu Innocentego nie ma błędu lub też sprawa nie została zbadana wystarczająco dokładnie. Konfunduje nas jednakowoż myśl, że w owym czasie Norwegowie nie stosowali wina, ani nie byli w stanie go przechować, skoro współcześnie heretycy tak często nie chcą komunikować pod jedną tylko postacią.
1De Haeresibus, lib 1 cap. 4.
2Cap. Quanto.
3Sess. 24, can 5.
4Słowo extravagantes odnosi się do papieskich dekretów, które nie są zawarte w zbiorach dokumentów kanonicznych, które obowiązywały w Kościele; nie były również zawarte w korpusie średniowiecznego prawa kanonicznego. Istniało kilka zbiorów extravagantes.
5Summae, lib. 2, cap. 112.
6Dz 4.
7Opus 93, dierum.
8Quaestio de Confirmatione.
9Prefatione ad li. 5 Irenaei.
10Institut. Lib 4 cap. 7, §28.
11Contra Haeres., liber 3 in verbo Beatitudo.
12Histor. lib. 11 Capite 19.
13Lib. 11, ch. 19.
14Trytemiusz, de viris illustribus.
15Institut. lib 3, cap. 20.
16Ibid, §24.
17Histoiria, księga 10, ostatni rozdział.
18Por. John Villanus, księga 11, r. 19, w którym można też odnaleźć kalumnie autorstwa Erazma.
19Sess. 37.
20Sess. 34.
21Geographiae, lib. 7.

