Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła – CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ – Rozdział I

Święty Robert Bellarmin SJ, doktor Kościoła

CZY PAPIEŻ MOŻE ZBŁĄDZIĆ

W obronie papieży, którzy rzekomo pobłądzili w sprawach Wiary

ROZDZIAŁ I

O błędach fałszywie przypisywanych rzymskim papieżom: Piotrowi, Linusowi, Anakletowi, Telesforowi, Wiktorowi, Zefirynowi, Urbanowi, Poncjanowi, Korneliuszowi oraz Marcelinowi, którzy byli nie tylko papieżami, ale również męczennikami.

Zajmijmy się teraz konkretnymi papieżami, o których nasi przeciwnicy twierdzą, że pobłądzili. Pierwszym z nich jest święty Piotr. Nil Kabazylas w swojej książce pt. O prymacie papieża rzymskiego pisze, że Piotr pobłądził w sprawach wiary nie raz, lecz aż dwukrotnie. Co więcej, wydaje mu się, że udowadnia tym samym, iż rzymski papież może w sprawach wiary pobłądzić. Pewnym jest, że żaden rzymski papież nie otrzymał od Boga większych prerogatyw niż święty Piotr. Co więcej, Pismo Święte jasno świadczy o tym, że Piotr zbłądził dwukrotnie: zarówno wtedy, kiedy zaparł się Chrystusa1, jak również wtedy, gdy zmuszał pogan do postępowania po żydowsku2. Luterańskie Centurie Magdeburskie dodają do powyższych jeszcze trzynaście upadków św. Piotra, o których napisaliśmy w innym miejscu3.

Odpowiadamy na to: W chwili, gdy św. Piotr zapierał się Chrystusa, nie był jeszcze papieżem, gdyż bezsprzecznie zadanie rządzenia Kościołem zostało mu powierzone przez Chrystusa w sytuacji opisanej w ostatnim rozdziale Ewangelii Janowej; ponieważ to po Swoim zmartwychwstaniu Jezus powiedział Piotrowi: „Paś owce moje”. A zatem zaparcia się Piotra nie można zaliczyć do błędów rzymskich papieży. Zważmy ponadto, że Piotr zaparł się Chrystusa w słowie, lecz tak naprawdę nie w swoim sercu: tak więc Piotr nie wyparł się wyznania wiary ani jej samej, jak wykazaliśmy wcześniej.

Otóż z drugiej strony, gdy św. Piotr przymuszał pogan do praktyk żydowskich, nie był to błąd w głoszeniu wiary, lecz w postępowaniu – jak sugeruje Tertulian w swym dziele De praescriptionibus adversus haereticos. Św. Piotr nie wydał żadnego zarządzenia nakazującego stosowanie praktyk żydowskich; w rozdziale 15 Dziejów Apostolskich czytamy o tym, że nakłaniał do czegoś wręcz przeciwnego. Niemniej jednak, gdy wciąż przebywał w Antiochii, zaprzestał jadać z poganami, by nie dawać zgorszenia neofitom spośród żydów; swoim przykładem pośrednio przymuszał ich do pewnego rodzaju judaizowania; wziął w nim udział nawet Barnaba. Nie przeczymy, że papieże mogą stworzyć okazję do błędu z powodu złego przykładu; przeczymy jednak twierdzeniu, że byliby w stanie ex cathedra nakazać całemu Kościołowi błędne postępowanie. Co więcej, przykład postępowania i nauczanie papieży nie są dla Kościoła równie szkodliwe, biorąc pod uwagę słowa Pana Jezusa polecającego: „Wszystko tedy, cokolwiek wam rozkażą, zachowywajcie i czyńcie, ale wedle uczynków ich nie czyńcie”4.

Drugim z kolei papieżem jest Linus, który objął tron Piotrowy zaraz po swym poprzedniku. Autorzy Centurii Magdeburskich wyśmiewają go, ponieważ zakazał wstępu do kościoła niewiastom bez nakrycia głowy5. Powiedział bowiem: „Jest ugruntowaną zasadą, że żadna niewiasta […] nie powinna przekraczać progu świątyni nie nakrywszy uprzednio głowy”. Gdyby jednak Linus dodał, że powinna ją nakrywać ze względu na aniołów? Autorzy Centurii bez wątpienia uznaliby to za przesąd. Zapomnieli jednak, jak sądzę, że sam apostoł Paweł6 uznał za stosowne, by w swej trosce wymagać od niewiast nakrywania głowy ze względu na aniołów (święty Ambroży wyjaśnia, iż o zasadę ową trzeba się w Kościele szczególnie troszczyć ze względu na szacunek do kapłanów, których Pismo Święte określa mianem „aniołów”).

Trzecim z kolei papieżem jest Anaklet, którego autorzy Centurii potępiają (w księdze tej samej, co wspomniana wyżej7), ponieważ wzniósł i uświetnił ozdobami pomnik ku czci świętego Piotra. Faktycznie: święty Piotr w tak niewielkim stopniu przysłużył się Kościołowi, że należałoby o nim całkowicie zapomnieć! Gdyby jednak winić świętego Anakleta za to, że umieścił kości świętego Piotra w miejscu upamiętnienia, pytam: o ileż większym był grzech Konstantyna Wielkiego, który wzniósł tak potężną bazylikę ku czci świętego Piotra i uświetnił ją tak wielu złotymi i srebrnymi ozdobami? Poza tym jednak w kwestii podniesionych zarzutów wszyscy pobożni autorzy oceniają je inaczej niż nasi obecni adwersarze. Cieszący się zasłużoną estymą Gajus, żyjący tak niedługo po czasach apostolskich, jak informuje nas św. Euzebiusz8, nazywa groby świętych Piotra i Pawła zdobycznym laurem apostołów, dzięki któremu Kościół rzymski uzyskał fortyfikacje w postaci dwóch najpewniejszych filarów.

Święty Jan Chryzostom wyraził swe najgłębsze pragnienie przybycia do Rzymu, by położyć się krzyżem u grobowców Piotra i Pawła9. Wsłuchajmy się w to, z jak wielką czcią mówi o Wiecznym Mieście, jak również o ciałach i grobowcach apostołów: „Podobnie jak zdrowe i silne ciało ma dwoje oczu, tak Rzym ma ciała owych dwóch świętych. Nawet niebo nie lśni takim światłem, choć słońce wysyła na ziemię swe promienie, jak lśni owo miasto Rzymian oświetlające blaskiem owych dwu latarni cały świat. […] Jakże wspaniałe są owe dwie korony zdobiące Wieczne Miasto! Cóż za złote łańcuchy je spowijają! Jakimiż zdrojami dysponuje! To dlatego sławię owo miasto: nie dlatego, iż kapie od złota, nie dlatego, iż stoi w nim wiele kolumn, nie ze względu na inne luksusy i kosztowności, lecz z powodu owych dwóch filarów Kościoła. Kto pozwoli mi teraz uścisnąć ciało świętego Pawła? Przylgnąć do jego grobowca? Ujrzeć proch jego ciała?”. Święty Jan Złotousty dodaje: „To ciało umacnia Miasto, które jest bezpieczniejsze niż jakakolwiek baszta, niezliczone mury i szańce; a razem z nim przebywa tam również ciało Piotra. On bowiem sam uczcił go jeszcze za życia, mówiąc: «[P]oszedłem do Jeruzalem, abym oglądał Piotra»” [Ga 1, 18 – przyp. tłum.].

Co więcej Teodoret nie tylko wychwala wiele zalet Rzymu, lecz w szczególności grobowce apostołów, które, jak mówi, oświecają dusze wiernych. Pomijam wiele innych świadectw, które można by tu uwzględnić, ponieważ dotyczą one właściwie tematu relikwii świętych, którym zajmiemy się w innym miejscu.

Czwartym papieżem, któremu stawia się zarzut błędu przeciw wierze, jest Telesfor, dziewiąty w kolejności po świętym Piotrze papież [Encyklopedia Katolicka podaje, że siódmym https://www.newadvent.org/cathen/14477b.htm], którego pontyfikat zakończył się chwalebnym męczeństwem, co poświadcza św. Ireneusz10. Centurie oskarżają go tymi słowy: „Najpierw nakazał duchownym, aby powstrzymywali się od mięsa przez siedem tygodni poprzedzających Wielkanoc, choć stoi to w sprzeczności z tym, co napisano: «Niechajże was tedy nikt nie sądzi w pokarmie, albo w piciu» [Kol 2, 16 – przyp. tłum.]. Następnie wydłużył Msze, rozbudował ceremonie i przypisał poszczególne ryty konkretnym częściom roku liturgicznego, choć pamiątka Wieczerzy Pańskiej nie została ustanowiona w oparciu o kryteria liczb, ceremonii, ani pór roku. Podobnie: nadmiernie wyniósł godność duchownych oraz ich świętość ponad wiernych świeckich, jak gdyby nie napisano, że wszyscy jesteśmy jednym w Jezusie Chrystusie. Co więcej: nie pozwalał, aby świeccy wnosili jakiekolwiek oskarżenia wobec kapłanów, i nazwał to najbardziej fundamentalną regułą swych rządów, ustanowioną przezeń oraz przez ojców Kościoła, a wymierzoną w prześladowców”11.

Powyższe zasady autorzy Centurii mogą bez wątpienia kwalifikować jako „błędy” Telesfora, a uznali je za takie, bo stoją w sprzeczności z nakazami wydanymi przez Lutra. Jeśli jednak wydamy sprawiedliwy osąd, czy nie należałoby raczej stwierdzić, że to dogmaty wyznawane przez Lutra, przewidujące zakaz ustanawiania postów, sprawowania Mszy mniej lub bardziej uroczyście albo stawiania godności kapłańskiej ponad świecką, są błędne i fałszywe, ponieważ stoją w sprzeczności z regułami ustanowionymi przez Telesfora? Telesfor był bowiem świętym i męczennikiem, a żył w czasach nieodległych od apostołów, być może nawet rozmawiał ze świętymi Piotrem, Pawłem i Janem; czy nie należy zatem słusznie zakładać, że lepiej potrafił rozpoznać naukę Chrystusa niż Luter, który męczennikiem nie był, a żył tysiąc czterysta lat później niż apostołowie? Autorzy Centurii powołują się zatem na argumenty małostkowe, na które odpowiedzi udzielono już tysiąckrotnie.

Kiedy bowiem powołują się na słowa świętego Pawła brzmiące: „Niechajże was tedy nikt nie sądzi w pokarmie, albo w piciu”, odmawiają dostrzeżenia, iż nie sprzeciwiają się one powstrzymywaniu od spożywania mięsa albo ustanawiania takiej wstrzemięźliwości celem poskromienia swawolności ciała; sprzeciwiają się raczej tym, którzy nigdy nie spożywają pewnych potraw z tego właśnie powodu, że są nieczyste według starego zakonu. Zatem stosuje się do nich i ten cytat ze świętego Pawła: „Niechajże was tedy nikt nie sądzi w pokarmie, albo w piciu, albo w części dnia świętego, albo w nowiu, albo szabbatów, / Które są cieniem rzeczy przyszłych”12.

Autorzy Centurii dodają, iż sakrament Wieczerzy Pańskiej nie został ustanowiony w odniesieniu do jakiejkolwiek liczby, rytu ani czasu – i temu nie przeczymy. Jak jednak ciągną tę argumentację? Czy Telesfor zbłądził w tym względzie, chcąc, by w Boże Narodzenie odprawiano trzy Msze, dodał do ceremonii nowe ryty i ustalił godziny, o których należy je sprawować? Choć jednak sakramentu Eucharystii nie ustanowiono wedle liczby, rytu i czasu, niemniej jednak liczba, ryt i czas powinny zostać odpowiednio ustalone w kontekście właściwego sprawowania Mszy świętej – chyba że porządek w tym względzie byłby mniej stosowny niż chaos.

Następnie dodają, cytując apostoła: „[W]szyscy wy jedno jesteście w Chrystusie Jezusie”13. Nie dowodzi to niczego, w szczególności zaś tego, jakoby godność kapłańska nie przewyższała świeckiej. Święty Paweł wyjaśnia bowiem dokładnie, w jaki sposób należy rozumieć stwierdzenie, że jesteśmy jednym w Chrystusie, gdy mówi, że stanowimy jedno ciała, które składa się z różnych członków: oczu, rąk, stóp i niektóre z nich cechują się większą szlachetnością i godnością niż inne14.

Piątym papieżem, któremu stawia się zarzuty, jest Wiktor, piętnasty z kolei następca świętego Piotra. Niegdyś grupa heretyków haniebnie oskarżyła go o to, jakoby twierdził, że Chrystus był tylko człowiekiem, jak przekazuje św. Euzebiusz15. Niemniej jednak ten sam Euzebiusz w tym samym dziele dowiódł, że oskarżenie owo było potwarzą; pewnym jest bowiem, iż główny propagator owej herezji, Teodot z Bizancjum, został przez papieża Wiktora ekskomunikowany.

Szóstym oskarżonym jest papież Zefiryn, następca świętego Wiktora, o którym twierdzono, że wsparł herezję montanistów. Tertulian pisze w swoim dziele przeciw Prakseaszowi, że Zefiryn, uznając proroctwa Montanusa za prawdziwe, tym samym zaprowadził pokój w kościołach Azji i Frygii; Prakseas przekonał jednak papieża, by wycofał wysłane już listy, które pozwoliły uspokoić sytuację. Świadectwa historyczne bezsprzecznie potwierdzają, że w owym czasie biskupem Rzymu był Zefiryn. Z tego względu Renanus w swych komentarzach do Tertuliana umieścił na marginesie swojej pracy uwagę o tym, że biskup Rzymu przyjął montanizm. Nie można również powiedzieć, iżby w owym czasie herezja owa nie została już uprzednio potępiona, ponieważ, jak wspomina w tym samym miejscu Tertulian, Prakseasz przekonał papieża, by wycofał wysłane już przez siebie listy, z tego właśnie powodu, iż jego poprzednicy potępili już byli herezję montanizmu.

Odpowiadam: w sprawie Zefiryna Tertulianowi nie należy w najmniejszym choćby stopniu ufać, ponieważ w owym czasie sam był montanistą. Zaledwie chwilę wcześniej Artemon fałszywie twierdził, że papież Wiktor zgodził się z nim (co już potwierdziliśmy powołując się na św. Euzebiusza), więc w okresie, gdy Tertulian był montanistą, usiłował przeciągnąć papieża na stronę opinii Montanusa. Gdyby było inaczej, dlaczego ani Euzebiusz, ani nikt inny, nie poczynił wzmianki o tym błędzie rzymskiego papieża?

Niemniej jednak, ponieważ często zdarza się, iż poglądy kłamliwe opierają się w jakiejś mierze na pewnych faktach, nie można wykluczyć, że montaniści przekonali papieża Zefiryna, iż nauka Montanusa nie różni się od nauczania Kościoła rzymskiego, a zatem papież ów usiłować nawiązać pokojowe relacje z tymi, z którymi jego poprzednicy trwali w konflikcie. Nie przystał wcale na błąd potępiony przez swoich poprzedników; sądził raczej, że montanistów fałszywie oskarżano o wspomniane błędy. To postępowanie Zefiryna nie równa się jednak błądzeniu w wierze, ani przystawaniu na błąd montanizmu, jak chciałby Renanus – oznacza raczej błąd osobisty, który przydarza się wielu innym świętym. Rufin z Asyżu, pierwszy biskup tego miasta, pisze w swoim dziele, że Ariusz, celem przekonania cesarza Konstantyna, iż jest katolikiem, spisał swoje wyznanie wiary używając precyzyjnego podstępu, tak, by uznano go za katolika, a jednocześnie by jego zwolennicy doskonale rozumieli prawdziwą naturę jego wiary16. Co więcej, papież Leon I bez ogródek ostrzega Rufina, aby powracającym na łono Kościoła pelagianom nakazywał wyrzekanie się herezji, ponieważ w większości przypadków zwodzą oni Kościół stosując wyznanie wiary ułożone w ten sposób, aby wydawali się katolikami, choć nimi nie są17. Coś podobnego przydarzyło się najwyraźniej papieżowi Zefirynowi.

Siódmym papieżem, któremu stawia się zarzuty, jest Urban, osiemnasty w kolejności po świętym Piotrze. Autorzy Centurii potępiają go tymi słowy: „Postanowił o udzielaniu po chrzcie bierzmowania, lecz bluźnierczo twierdził, że poprzez nałożenie rąk biskupich chrześcijanie otrzymują Ducha Świętego i stają w pełni chrześcijanami”18. Z tego samego powodu potępiają również papieża Korneliusza19.

Ale przede wszystkim kłamią twierdząc, że papież Urban ustanowił sakrament bierzmowania. Potwierdzenie udzielania go znajdujemy w rozdziałach ósmym i dziewiętnastym Dziejów Apostolskich, gdzie czytamy o tym, jak apostołowie wkładali na ochrzczonych ręce, by otrzymali oni Ducha Świętego. Poza tym Tertulian, żyjący wcześniej niż Urban i Korneliusz, wspomina o bierzmowaniu w wielu miejscach. W swym dziele pt. De resurrectione carnis (O zmartwychwstaniu ciała) pisze: „Ciało jest obmywane, aby dusza była bez zmazy; ciało jest mazane, aby dusza została uświęcona”. W swoich Praescriptiones contra haereticos, mówiąc o diable, który małpuje nasze chrzest i bierzmowanie: „w swoisty sposób «przepaja» on niektórych swoich zwolenników i wiernych, naznacza swoich żołnierzy na czołach”. W De Baptismo czytamy zaś: „Ponadto, wyszedłszy w chrzcielnicy, zostajemy naznaczeni świętym olejem”. A nieco dalej: „Następnie [biskup] nakłada ręce, wzywa błogosławieństwa i zstąpienia na wiernego Ducha Świętego”. Czyż nie widzimy u Tertuliana potwierdzenia, że bierzmowanie istniało przed pontyfikatem Urbana: znak krzyża na czole, nałożenie rąk i zlanie darów Ducha Świętego? Cóż zatem nowego miałby ustanowić papież Urban? Jest pewne, że Tertulian żył wcześniej od niego. Tertulian żył bowiem w czasach cesarza Septymiusza Sewera oraz jego syna Antoninusa, jak twierdzą sami autorzy Centurii, opierając się o świadectwo św. Hieronima20. Co z faktem, iż ci sami autorzy Centurii robią Tertulianowi zarzut z tego, że uznawał udzielane po chrzcie namaszczenie oraz konieczny znak krzyża? Na jakiej zatem podstawie przyjmują, że bierzmowanie ustanowił Urban, skoro uprzednio traktują uznawanie tego sakramentu przez Tertuliana za jego „wadę” – Tertulian żył zaś wcześniej niż Urban?

Z kolei autorzy Centurii dodają, że to, co twierdzi papież Urban, jest bluźnierstwem, zarzucają mu mianowicie twierdzenie, iż wierni otrzymują Ducha Świętego i stają się w pełni chrześcijanami poprzez nałożenie rąk przez biskupa; nie trzeba tych argumentów nawet obalać, ponieważ nie ma na nie żadnych dowodów. Szczególnie że to samo w owej sprawie twierdzą: Korneliusz, a nawet Cyprian21, Cyryl22, Augustyn23 oraz inni ojcowie Kościoła.

Ósmym papieżem, któremu zarzuca się błąd, jest Poncjan, następca Urbana. Autorzy Centurii oskarżają go, że napisał, iż kapłani przemieniają chleb w Ciało Pańskie mocą wypowiadanych słów i udzielają Go wiernym oraz że za pośrednictwem kapłanów Bóg otrzymuje ofiary innych, jak również odpuszcza wiernym grzechy i jedna ich ze Sobą24. O, w jakże mocnych słowach autorzy Centurii określają tę naukę bluźnierstwem, choć nie powołują się na żaden argument, mający dowodzić prawdziwości ich twierdzeń. Nie powinni przyjmować słów Poncjana tak źle, skoro wierzymy świętemu męczennikowi oraz temu, co ustanowili apostołowie, bardziej niż temu, co ustanowił Luter, szczególnie że o tym samym czytamy w pismach wszystkich starożytnych ojców Kościoła.

Posłuchajmy, co święty Hieronim pisze w liście do Heliodorusa: „Jestem jak najdalszy od potępiania kogokolwiek, kto, idąc w ślady apostołów, przemienia chleb w Ciało Pańskie mocą wypowiadanych słów, kogoś, za czyim pośrednictwem możemy się określać mianem chrześcijan; kogoś, kto, mając klucze Królestwa Niebieskiego, do pewnego stopnia stanowi prawowity sąd w czasie przed nadejściem Sądu Ostatecznego”.

Posłuchajmy świętego Augustyna, który mówi o niewolnicach żyjących wśród barbarzyńców: „Módlcie się za nie do Boga i proście Go usilnie, by wśród innych kierowanych do Stwórcy słów nauczył je mówić słowa podobne tym, jakie skierował do Niego święty Azariasz w modlitwie i swoim wyznaniu wiary. Niewiasty owe znajdują się zatem w domu niewoli, podobnie jak niegdyś Izraelici: nie mogą składać Bogu ofiar stosownie do zwyczaju; nie są też w stanie złożyć Mu ofiary na ołtarzu, nie mają dostępu do kapłana, za pośrednictwem którego mogliby złożyć Bogu ofiarę”25.

Posłuchajmy świętego Jana Chryzostoma, który w trzeciej spośród ksiąg na temat kapłaństwa pisze: „Aby oczyścić ciało z trądu albo, mówiąc precyzyjniej, nie tyle oczyścić, co potwierdzić, że zostało się oczyszczonym – prawo ściśle wymagało pokazania się żydowskim kapłanom. Z drugiej strony: nie mówię naszym kapłanom, aby dowiedli, że zostali oczyszczeni; uświadamiam im za to, że została im udzielona moc oczyszczania nie tylko ciała z trądu, lecz duszy z brudu [grzechowego]”. Gdy zatem Poncjan mówi, że za pośrednictwem kapłanów chleb przemienia się w Ciało Chrystusa, Bóg przyjmuje ofiary wiernych i gładzi ich grzechy, stwierdza to samo, co cieszący się największym autorytetem teologowie: święci Hieronim, Augustyn, Jan Chryzostom oraz inni, których imiona pomijam ze względu na skąpość miejsca.

Dziewiątym spośród papieży, którzy rzekomo odstąpili od wiary, jest święty Korneliusz, oskarżany przez autorów Centurii o twierdzenie, że w Kielichu Pańskim można ofiarować samą wodę (bez wina)26. Błąd ów stoi w jawnej sprzeczności z Ewangelią, lecz oskarżanie o ten błąd Korneliusza stanowi bezczelną potwarz. Protestanccy autorzy usiłują dowieść swoich racji na podstawie tego, co św. Cyprian pisze do św. Korneliusza, podając wiele argumentów przeciw opisanemu błędowi27. Cyprian nie twierdzi jednak, że błąd ów popełnia Korneliusz, lecz inni. Co więcej, Cyprian nie zaadresował swego listu do Korneliusza, lecz do Cecyliusza, afrykańskiego biskupa, jak wskazują inne źródła. Autorzy Centurii pozwolili jednak, by wzrok im się zaćmił i pomylili wspomniane wyżej osoby. Dodajmy, że poprzednik Korneliusza, papież Aleksander, wydał dekret zakazujący ofiarowania Kielicha Pańskiego zawierającego cokolwiek innego niż wino zmieszane z wodą.

I znów: jeśli na podstawie wspomnianego listu autorzy Centurii wydają wyroki potępienia, dlaczego nie potępią siebie sami? Święty Cyprian w swym liście częściej niż w innych dziełach nazywa Eucharystię ofiarą; nie naucza, iżby należało ofiarowywać osobno wodę lub wino, lecz wodę zmieszaną z winem. Luteranie uporczywie zaprzeczają jednak prawdzie o tym, że Eucharystia jest ofiarą i na ten podstawie wydają osąd, że konsekrowane winno być jedynie wino, woda zaś – nie.

Dziesiątym papieżem, któremu zarzuca się błąd, jest Marcelin, który złożył ofiarę bałwanom, co wynika bezsprzecznie z Pontyfikału Damazego, dokumentów soboru w Sinvessanus oraz listu Mikołaja I do cesarza Michała. Marcelin nie nauczał jednak niczego przeciwnego wierze; nie był heretykiem; nie dał przykładu przeniewierstwa – poza zewnętrznym wyrazem kultu pogańskiego z obawy przed śmiercią. Otóż to, czy [automatycznie] utracił urząd papieża ze względu na owo zewnętrzne uczestnictwo w kulcie bałwanów, nie ma większego znaczenia, bowiem później abdykował on, a niedługo potem uzyskał męczeńską koronę. Niemniej jednak nie sądzę, by został utracił urząd papieża ipso facto, ponieważ dla wszystkich było jasne, iż złożył bożkom ofiarę motywowany wyłącznie strachem.

1Mt 26.

2Gal 2.

3Cent. 2, ks. 2, r. 10, kol. 558, 559, 560. (patrz: O rzymskim papieżu, ks 1, r. 28).

4Mt 23, 3.

5Cent. 1, ks 2, r. 10, kol. 627.

61 Kor 11, 6–10.

7Cent. 1, ks. 2, r. 20, kol. 628.

8Św. Euzebiusz, lib. 2 hist. ch. 25.

9Wspomina o tym w homilii nr 32 poświęconej Listowi do Rzymian.

10lib. 3, ca. 3.

11Cent. 2, r. 10, kol. 212.

12 Kol 2, 16 [oraz 17 – przyp. tłum.].

13Gal 3, 28.

14Rz 12; 1 Kor 12.

15Lib. 5, hist. ch. 28.

16Lib. 10, hist. ch. 11.

17Epist. 86 to Nicetas of Aquileia.

18Cent. 3, ch. 10, col. 277.

19Ibid, col. 282.

20Cent. 3, ch. 10, col. 277.

21lib. 1, epistle 12.

22Catechesis 3, mystagogica.

23in epistolam Ioannis, tract 6.

24Cent. 3, ch. 10, col. 278.

25Epist. 122 ad Victorianum.

26Cent. 3, ch. 6, col. 145 and ch. 7, col. 165.

27Lib. 2, epist. 3, ad Cornelium.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *